वाणी: farid

.adi-granth-page{font-family:”Noto Sans”,”Noto Sans Devanagari”,sans-serif;color:#2D1B0E;line-height:1.85;max-width:820px;margin:0 auto;padding:0 1rem}
.adi-granth-page *{box-sizing:border-box}
.adi-granth-page .ang-nav-top,.adi-granth-page .ang-nav-bottom{display:flex;justify-content:space-between;align-items:center;font-family:’IBM Plex Mono’,’Noto Sans’,monospace;font-size:.78rem;letter-spacing:.08em;text-transform:uppercase;color:#6B5B4E;padding:1rem 0;border-bottom:1px solid #F5E6CC;margin-bottom:1.5rem;gap:1rem;flex-wrap:wrap}
.adi-granth-page .ang-nav-bottom{border-bottom:none;border-top:1px solid #F5E6CC;margin-top:2.5rem;margin-bottom:1rem}
.adi-granth-page .ang-nav-top a,.adi-granth-page .ang-nav-bottom a{color:#8B1A1A;text-decoration:none;padding:.4rem .6rem;border-bottom:1px dotted transparent;transition:color .2s,border-color .2s}
.adi-granth-page .ang-nav-top a:hover,.adi-granth-page .ang-nav-bottom a:hover{color:#D4831F;border-bottom-color:#D4831F}
.adi-granth-page .ang-nav-mid{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1rem;color:#8B1A1A;font-weight:600}
.adi-granth-page .ang-hero{text-align:center;padding:1rem 0 1.5rem;border-bottom:1px solid #F5E6CC;margin-bottom:2rem}
.adi-granth-page .ang-num{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(2.4rem,7vw,3.6rem);font-weight:300;color:#D4831F;margin:0 0 .3rem;line-height:1}
.adi-granth-page .ang-num-label{font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.7rem;letter-spacing:.25em;text-transform:uppercase;color:#6B5B4E;display:block;margin-bottom:.4rem}
.adi-granth-page .ang-section-name{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(1.2rem,3vw,1.6rem);color:#8B1A1A;font-weight:600;margin:.5rem 0 .4rem}
.adi-granth-page .ang-meta{font-size:.92rem;color:#5a4a3e;margin-bottom:.5rem}
.adi-granth-page .ang-meta strong{color:#8B1A1A;font-weight:600}
.adi-granth-page .ang-reading-time{font-size:.82rem;font-style:italic;color:#8b7e6c;margin-top:.5rem}
.adi-granth-page .cross-banner{background:#FDF5E6;border:1px solid #F5E6CC;border-left:3px solid #8B1A1A;padding:1rem 1.2rem;margin:1.5rem 0;border-radius:0 6px 6px 0;font-size:.95rem;line-height:1.7}
.adi-granth-page .cross-banner a{color:#8B1A1A;font-weight:600;text-decoration:none;border-bottom:1px dotted #D4831F}
.adi-granth-page .verse-block{margin:2rem 0 .5rem}
.adi-granth-page .verse{background:rgba(245,239,230,0.55);border-left:3px solid #D4831F;border-radius:0 6px 6px 0;padding:1.1rem 1.3rem;margin:1.5rem 0 1rem;scroll-margin-top:1rem}
.adi-granth-page .verse-text{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(1.05rem,2.5vw,1.2rem);line-height:1.85;color:#8B1A1A;font-weight:500;white-space:pre-line;margin:0}
.adi-granth-page .verse-anchor{display:block;font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.65rem;letter-spacing:.18em;color:#6B5B4E;text-transform:uppercase;margin-bottom:.45rem;text-decoration:none}
.adi-granth-page .verse-anchor:hover{color:#D4831F}
.adi-granth-page .commentary{font-size:1rem;line-height:1.9;margin:0 0 2rem;color:#2D1B0E}
.adi-granth-page .commentary p{margin:0 0 1.05rem}
.adi-granth-page .commentary p:last-child{margin-bottom:0}
.adi-granth-page .see-also{font-size:.88rem;color:#6B5B4E;font-style:italic;border-top:1px dashed #F0E0C8;padding-top:.7rem;margin-top:.6rem}
.adi-granth-page .see-also a{color:#8B1A1A;text-decoration:none;border-bottom:1px dotted #D4831F}
.adi-granth-page .page-footer{text-align:center;padding:2.5rem 1rem 1.5rem;color:#D4831F;font-size:.72rem;letter-spacing:.3em;text-transform:uppercase;opacity:.7;font-family:’Noto Serif’,serif}
.adi-granth-page .related-links{background:#FEFAF1;border:1px solid #F5E6CC;border-radius:6px;padding:1rem 1.2rem;margin:1.5rem 0;font-size:.92rem;line-height:1.8}
.adi-granth-page .related-links strong{display:block;font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.7rem;letter-spacing:.2em;text-transform:uppercase;color:#D4831F;margin-bottom:.5rem;font-weight:600}
.adi-granth-page .related-links a{color:#8B1A1A;text-decoration:none;border-bottom:1px dotted #D4831F;margin-right:.8rem}
@media(max-width:640px){
.adi-granth-page{padding:0 .7rem;line-height:1.75}
.adi-granth-page .ang-nav-top,.adi-granth-page .ang-nav-bottom{font-size:.7rem;flex-direction:column;align-items:center;gap:.4rem}
.adi-granth-page .verse-text{font-size:1rem}
.adi-granth-page .commentary{font-size:.96rem;line-height:1.85}
}
/* Index page styles */
.adi-granth-index{font-family:”Noto Sans”,”Noto Sans Devanagari”,sans-serif;color:#2D1B0E;line-height:1.85;max-width:960px;margin:0 auto;padding:0 1rem}
.adi-granth-index .hero{text-align:center;padding:2.5rem 1rem 2.5rem;border-bottom:1px solid #F5E6CC;margin-bottom:2rem}
.adi-granth-index .hero-khanda{font-size:3rem;color:#D4831F;opacity:.7;margin-bottom:1rem;line-height:1}
.adi-granth-index .hero-title{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(2rem,5vw,3rem);color:#8B1A1A;font-weight:700;margin:0 0 .4rem;letter-spacing:.02em}
.adi-granth-index .hero-subtitle{font-family:’Noto Serif’,Georgia,serif;font-style:italic;font-size:clamp(.95rem,2vw,1.2rem);color:#8B1A1A;margin-bottom:.8rem}
.adi-granth-index .hero-context{font-size:.92rem;color:#5a4a3e;max-width:580px;margin:0 auto;line-height:1.75}
.adi-granth-index .intro{margin:1.5rem auto 2.5rem;max-width:720px;font-size:1.02rem;line-height:1.9}
.adi-granth-index .intro p{margin-bottom:1.05rem}
.adi-granth-index .section{margin:2.5rem 0}
.adi-granth-index .section-title{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(1.3rem,3vw,1.7rem);color:#8B1A1A;text-align:center;margin:0 0 .3rem;font-weight:600}
.adi-granth-index .section-sub{text-align:center;font-size:.9rem;color:#6B5B4E;margin-bottom:1.4rem;font-style:italic}
.adi-granth-index .featured-grid{display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fill,minmax(280px,1fr));gap:14px;margin:1.5rem 0}
.adi-granth-index a.feature-card{display:block;background:#FEFAF1;border:1px solid #F5E6CC;border-left:3px solid #D4831F;border-radius:0 6px 6px 0;padding:1.1rem 1.3rem;text-decoration:none;color:inherit;transition:transform .2s ease,box-shadow .2s ease,border-left-color .2s ease}
.adi-granth-index a.feature-card:hover{transform:translateY(-2px);box-shadow:0 4px 14px rgba(139,26,26,.12);border-left-color:#8B1A1A;color:inherit}
.adi-granth-index .feature-card-num{font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.68rem;letter-spacing:.22em;color:#D4831F;font-weight:600;text-transform:uppercase;display:block;margin-bottom:.35rem}
.adi-granth-index .feature-card-title{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1.1rem;color:#8B1A1A;font-weight:600;margin-bottom:.35rem}
.adi-granth-index .feature-card-desc{font-size:.9rem;color:#5a4a3e;line-height:1.6}
.adi-granth-index .raag-grid{display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fill,minmax(220px,1fr));gap:10px;margin:1rem 0}
.adi-granth-index a.raag-card{display:block;background:#FEFAF1;border:1px solid #F5E6CC;border-radius:4px;padding:.75rem .9rem;text-decoration:none;color:inherit;transition:background .2s ease,border-color .2s ease}
.adi-granth-index a.raag-card:hover{background:#FDF5E6;border-color:#D4831F;color:inherit}
.adi-granth-index .raag-card-name{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:.98rem;color:#8B1A1A;font-weight:600;margin-bottom:.2rem}
.adi-granth-index .raag-card-meta{font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.7rem;color:#6B5B4E;letter-spacing:.05em}
.adi-granth-index .raag-card-desc{font-size:.82rem;color:#5a4a3e;margin-top:.25rem;line-height:1.4}
.adi-granth-index .hukamnama-block{text-align:center;margin:3rem 0 2rem;padding:2rem 1rem;background:linear-gradient(180deg,#FEFAF1,#FDF5E6);border:1px solid #F5E6CC;border-radius:8px}
.adi-granth-index .hukamnama-label{font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.72rem;letter-spacing:.25em;color:#D4831F;text-transform:uppercase;margin-bottom:.4rem}
.adi-granth-index .hukamnama-title{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1.5rem;color:#8B1A1A;margin:0 0 .6rem;font-weight:700}
.adi-granth-index .hukamnama-desc{font-size:.92rem;color:#5a4a3e;margin-bottom:1rem;max-width:480px;margin-left:auto;margin-right:auto;line-height:1.7}
.adi-granth-index .hukamnama-btn{display:inline-block;font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1rem;color:#8B1A1A;background:transparent;border:1.5px solid #D4831F;padding:.7rem 1.4rem;border-radius:4px;text-decoration:none;letter-spacing:.04em;cursor:pointer;transition:background .2s,border-color .2s}
.adi-granth-index .hukamnama-btn:hover{background:rgba(212,131,31,.08);border-color:#8B1A1A;color:#8B1A1A}
.adi-granth-index .page-footer{text-align:center;padding:2.5rem 1rem 1rem;border-top:1px solid #F5E6CC;margin-top:2.5rem;color:#D4831F;font-size:.72rem;letter-spacing:.3em;text-transform:uppercase;opacity:.7;font-family:’Noto Serif’,serif}
@media(max-width:640px){.adi-granth-index{padding:0 .7rem}.adi-granth-index .raag-grid{grid-template-columns:1fr}}
.adi-granth-page .ang-nav{display:flex;gap:.6rem;align-items:center;font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.78rem;letter-spacing:.08em;text-transform:uppercase;color:#6B5B4E;padding:.8rem 0;border-bottom:1px solid #F5E6CC;margin-bottom:1.5rem;flex-wrap:wrap}
.adi-granth-page .ang-nav a{color:#8B1A1A;text-decoration:none;border-bottom:1px dotted transparent;transition:border-color .2s}
.adi-granth-page .ang-nav a:hover{border-bottom-color:#D4831F}
.adi-granth-page .ang-nav-sep{color:#D4831F;opacity:.6}
.adi-granth-page .raag-header{text-align:center;padding:1.5rem 0 2rem;border-bottom:1px solid #F5E6CC;margin-bottom:2rem}
.adi-granth-page .raag-meta{font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.7rem;letter-spacing:.25em;text-transform:uppercase;color:#6B5B4E;margin-bottom:.6rem}
.adi-granth-page .raag-title{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:clamp(2.2rem,6vw,3.2rem);font-weight:300;color:#D4831F;margin:0 0 .6rem;line-height:1.1}
.adi-granth-page .raag-subtitle{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1rem;color:#8B1A1A;margin-bottom:.5rem}
.adi-granth-page .raag-register{font-size:.95rem;color:#5a4a3e;font-style:italic;margin:.4rem 0}
.adi-granth-page .raag-count{font-size:.85rem;color:#6B5B4E;margin-top:.4rem}
.adi-granth-page .raag-intro{font-size:1rem;line-height:1.9;color:#2D1B0E;margin:1.5rem 0 2rem}
.adi-granth-page .raag-intro p{margin:0 0 1rem}
.adi-granth-page .raag-angs{margin:2rem 0}
.adi-granth-page .raag-angs h2{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1.4rem;color:#8B1A1A;margin:0 0 1rem;font-weight:500}
.adi-granth-page .ang-chips{display:flex;flex-wrap:wrap;gap:.5rem;margin:1rem 0}
.adi-granth-page .ang-chip{display:inline-block;padding:.45rem .85rem;background:#FDF5E6;border:1px solid #F5E6CC;border-radius:4px;color:#8B1A1A;text-decoration:none;font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:.92rem;transition:background .2s,border-color .2s}
.adi-granth-page .ang-chip:hover{background:#FEFAF1;border-color:#D4831F}
.adi-granth-page .ang-chip-ellipsis{display:inline-block;padding:.45rem .85rem;color:#6B5B4E;font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:.9rem;font-style:italic}
.adi-granth-page .raag-note{font-size:.9rem;color:#6B5B4E;font-style:italic;margin-top:1rem;line-height:1.7}
.adi-granth-page .raag-notes{background:#FEFAF1;border:1px solid #F5E6CC;border-left:3px solid #D4831F;border-radius:0 6px 6px 0;padding:1.2rem 1.4rem;margin:2rem 0}
.adi-granth-page .raag-notes h3{font-family:’Noto Serif Devanagari’,serif;font-size:1.1rem;color:#8B1A1A;margin:0 0 .8rem;font-weight:500}
.adi-granth-page .raag-notes ul{margin:0;padding-left:1.3rem}
.adi-granth-page .raag-notes li{margin-bottom:.5rem;line-height:1.7}
.adi-granth-page .raag-notes a{color:#8B1A1A;text-decoration:none;border-bottom:1px dotted #D4831F}
.adi-granth-page .raag-footer-nav{text-align:center;padding:2rem 0 1rem;border-top:1px solid #F5E6CC;margin-top:2rem}
.adi-granth-page .back-link{color:#8B1A1A;text-decoration:none;font-family:’IBM Plex Mono’,monospace;font-size:.85rem;letter-spacing:.08em;border-bottom:1px dotted #D4831F}
.adi-granth-page .placeholder-msg{background:#FDF5E6;border:1px solid #F5E6CC;border-left:3px solid #D4831F;padding:1.5rem 1.6rem;margin:2rem 0;border-radius:0 6px 6px 0;color:#5a4a3e;line-height:1.85;font-size:1rem}
.adi-granth-page .placeholder-msg p{margin:0 0 .7rem}
.adi-granth-page .placeholder-msg p:last-child{margin-bottom:0}
.adi-granth-page .placeholder-msg strong{color:#8B1A1A;font-weight:600}

वाणी · कवि-परिचय

शेख़ फ़रीद जी

चिश्ती सूफ़ी संत · 1173 से 1265 तक · पाकपट्टन (अब पाकिस्तान) में रहे

शेख़ फ़रीदुद्दीन गंजशकर (या “फ़रीद बाबा,” जैसे पंजाब में प्यार से कहते हैं) चिश्ती सूफ़ी परंपरा के सबसे बड़े संतों में से एक थे। दिल्ली के निज़ामुद्दीन औलिया के गुरु, मतलब वो लाइन जो ख़्वाजा मुईनुद्दीन चिश्ती से शुरू हुई, फ़रीद के through आगे बढ़ी।

पंजाब के पाकपट्टन (जो आज पाकिस्तान में है) में फ़रीद ने अपनी ख़ानक़ाह बनाई। वहाँ हर वर्ग के लोग आते थे, मुसलमान भी, हिन्दू भी, सिख भी (अगर्चे सिख-परंपरा फ़रीद के बाद की है)। उन्होंने सूफ़ी मार्ग को बहुत सादगी से जिया, और पंजाबी भाषा में अपनी कविताएँ लिखीं, क्योंकि वो चाहते थे आम लोग समझें।

आदि ग्रंथ में फ़रीद की 134 सलोक हैं, और कुछ शबद। यह बहुत significant है, क्योंकि फ़रीद सूफ़ी थे, सिख नहीं। मगर गुरु नानक देव जी ने (या बाद के गुरुओं ने) फ़रीद की वाणी को ग्रंथ साहिब में जगह दी, क्योंकि “सच एक है, चाहे जहाँ से आए।”

फ़रीद का स्वर

फ़रीद का स्वर बिल्कुल कबीर के उलट है। जहाँ कबीर sharpest हैं, फ़रीद gentlest। जहाँ कबीर सीधा हमला करते हैं, फ़रीद सीधा सहलाते हैं। दोनों एक ही सच कहते हैं, मगर tone बहुत अलग।

फ़रीद बूढ़े आदमी का स्वर हैं। एक ऐसा बूढ़ा जो ज़िंदगी की पूरी थकान भोग चुका है, मगर शिकायत नहीं करता। बस बैठ कर, धीरे-धीरे, बताता है, “मेरे साथ यह हुआ। तेरे साथ भी होगा। तैयार रह।”

उनकी सबसे प्रसिद्ध सलोक, “फरीदा बुरे दा भला करि” (अंग 1378)। “बुरे के साथ भी भलाई करो।” यह कबीर कभी नहीं कहते। कबीर बुरे को directly challenge करते हैं। फ़रीद ज़्यादा सहनशील हैं। दोनों valid हैं।

इस वेबसाइट पर फ़रीद की उपलब्ध रचनाएँ

Phase 1 में फ़रीद की सलोक मण्डली (अंग 1378 से 1384) पूरी की गई है। 7 अंगों में लगभग 130 सलोक, हर एक की विस्तृत हिन्दी टीका।

फ़रीद की सबसे प्रसिद्ध सलोक

“फरीदा बुरे दा भला करि गुसा मनि न हढाइ” (1378), “फरीदा रोटी मेरी काठ की लावणु मेरी भुख” (1379), “फरीदा खाक न निंदिए खाकू जेडु न कोइ” (1378, 1379, 1384, बार-बार आता है)।

फ़रीद की core philosophies, मिट्टी (विनम्रता) का सम्मान, सहन-शीलता (बुरे का भला करना), और मृत्यु-स्मरण (पल-पल मौत याद रखना)। यह तीन topics लगभग हर सलोक में मिल जाते हैं।

फ़रीद और सिख गुरुओं का संवाद

आदि ग्रंथ में एक beautiful pattern है, फ़रीद की एक सलोक के बाद, अगली सलोक गुरु नानक या किसी और सिख गुरु की होती है, जो उसी विषय पर बात करती है। एक तरह से, यह 200-साल का संवाद है, फ़रीद ने 12वीं-13वीं सदी में कुछ कहा, और 15वीं-16वीं सदी में सिख गुरुओं ने उसका जवाब दिया।

यह दुनिया के किसी और धार्मिक ग्रंथ में नहीं मिलता। एक मुस्लिम सूफ़ी और हिन्दू/सिख गुरुओं के बीच formal दिख रहा textual dialogue, जिसमें दोनों एक दूसरे को सम्मान देते हैं।

अगर भारत के interfaith dialogue की कोई जड़ है, वो शेख़ फ़रीद की सलोकों में बैठी है। बाद में दादू, रैदास, नानक, कबीर, सब इस tradition को आगे बढ़ाते हैं।