चौथा अध्याय पच्चीस श्लोकों का है, अपेक्षाकृत संक्षिप्त। यहाँ दत्तात्रेय किसी तत्त्व का तर्क-प्रमाण नहीं देते। यह एक description-only अध्याय है, अद्वैत-realised-स्थिति में बैठे हुए व्यक्ति की भीतरी हालत का स्व-वर्णन।
हर श्लोक के अन्त में refrain है, “स्वरूप-निर्वाणम् अनामयो अहम्” (अपने-स्वरूप-में-निर्वाण, अनामय, मैं)। “अनामय” यानी जिसमें कोई व्याधि नहीं, कोई परिवर्तन नहीं। यह वाक्य पच्चीस बार दोहराया गया है, और तीसरे अध्याय के refrain से इसका विषयगत-अन्तर सूक्ष्म है। तीसरा अध्याय शिक्षण-अधिक था, चौथा शुद्ध-स्व-स्थिति-कथन।
आम पाठक इस अध्याय में एक प्रकार की radical-स्वीकृति पाएगा। श्लोक चौदह कहता है, “जितेन्द्रिय हूँ या नहीं हूँ, संयम मेरा नहीं हुआ, नियम भी नहीं। जय-अजय की बात कैसे कहूँ?” यह वाक्य पारम्परिक यो-योग के against नहीं है। यह एक ऐसी position से बोला गया है, जहाँ “इन्द्रिय-नियंत्रण” शब्द अपनी प्रासंगिकता खो देता है। चीज़ें वहाँ बस होती हैं, करना-न-करना का प्रश्न नहीं।
परिणाम-स्थिति की चर्चा वेदान्त-साहित्य में बार-बार आती है, और हर ग्रंथ अपने-कोण से रखता है। अष्टावक्र-गीता में जनक की अवस्था एक तरह की है, अवधूत-गीता में दत्तात्रेय की दूसरी। मगर दोनों एक ही गन्तव्य के दो रास्ते हैं, और बारहवीं सदी के अद्वैत-आचार्यों ने इन्हें एक-दूसरे की पूर्ति के रूप में पढ़ा। आधुनिक-व्याख्या में स्वामी चिन्मयानन्द ने 1960-70 के दशक में इन-दोनों ग्रंथों पर अपनी प्रसिद्ध शिविर-प्रवचन-शृंखला दी।
25 श्लोक
श्लोक 1नावाहनं नैव विसर्जनं वा
पुष्पाणि पत्राणि कथं भवन्ति ।
ध्यानानि मन्त्राणि कथं भवन्ति
समासमं चैव शिवार्चनं च ॥ १॥
nāvāhanaṃ naiva visarjanaṃ vā
puṣpāṇi patrāṇi kathaṃ bhavanti ।
dhyānāni mantrāṇi kathaṃ bhavanti samāsamaṃ caiva śivārcanaṃ ca ॥ 1॥
आवाहन-विसर्जन कैसे? पुष्प-पत्र कैसे? ध्यान-मन्त्र कैसे? सम-असम शिव-अर्चन?
श्लोक 2न केवलं बन्धविबन्धमुक्तो
न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः ।
न केवलं योगवियोगमुक्तः
स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम् ॥ २॥
na kevalaṃ bandhavibandhamukto
na kevalaṃ śuddhaviśuddhamuktaḥ ।
na kevalaṃ yogaviyogamuktaḥ sa vai vimukto gaganopamo’ham ॥ 2॥
बन्ध-विबन्ध से नहीं, शुद्ध-विशुद्ध से नहीं, योग-वियोग से नहीं, मैं विमुक्त गगन-उपम।
श्लोक 3सञ्जायते सर्वमिदं हि तथ्यं
सञ्जायते सर्वमिदं वितथ्यम् ।
एवं विकल्पो मम नैव जातः
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ३॥
sañjāyate sarvamidaṃ hi tathyaṃ
sañjāyate sarvamidaṃ vitathyam ।
evaṃ vikalpo mama naiva jātaḥ svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 3॥
श्लोक 4न साञ्जनं चैव निरञ्जनं वा
न चान्तरं वापि निरन्तरं वा ।
अन्तर्विभन्नं न हि मे विभाति
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ४॥
na sāñjanaṃ caiva nirañjanaṃ vā
na cāntaraṃ vāpi nirantaraṃ vā ।
antarvibhannaṃ na hi me vibhāti svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 4॥
श्लोक 5अबोधबोधो मम नैव जातो
बोधस्वरूपं मम नैव जातम् ।
निर्बोधबोधं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ५॥
abodhabodho mama naiva jāto
bodhasvarūpaṃ mama naiva jātam ।
nirbodhabodhaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 5॥
श्लोक 6न धर्मयुक्तो न च पापयुक्तो
न बन्धयुक्तो न च मोक्षयुक्तः ।
युक्तं त्वयुक्तं न च मे विभाति
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ६॥
na dharmayukto na ca pāpayukto
na bandhayukto na ca mokṣayuktaḥ ।
yuktaṃ tvayuktaṃ na ca me vibhāti svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 6॥
श्लोक 7परापरं वा न च मे कदाचित्।ह्
मध्यस्थभावो हि न चारिमित्रम् ।
हिताहितं चापि कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ७॥
parāparaṃ vā na ca me kadācit।h
madhyasthabhāvo hi na cārimitram ।
hitāhitaṃ cāpi kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 7॥
श्लोक 8नोपासको नैवमुपास्यरूपं
न चोपदेशो न च मे क्रिया च ।
संवित्स्वरूपं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ८॥
nopāsako naivamupāsyarūpaṃ
na copadeśo na ca me kriyā ca ।
saṃvitsvarūpaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 8॥
श्लोक 9नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किञ्चित्।ह्
न चालयं वापि निरालयं वा ।
अशून्यशून्यं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ९॥
no vyāpakaṃ vyāpyamihāsti kiñcit।h
na cālayaṃ vāpi nirālayaṃ vā ।
aśūnyaśūnyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 9॥
श्लोक 10न ग्राहको ग्राह्यकमेव किञ्चित्।ह्
न कारणं वा मम नैव कार्यम् ।
अचिन्त्यचिन्त्यं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १०॥
na grāhako grāhyakameva kiñcit।h
na kāraṇaṃ vā mama naiva kāryam ।
acintyacintyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 10॥
श्लोक 11न भेदकं वापि न चैव भेद्यं
न वेदकं वा मम नैव वेद्यम् ।
गतागतं तात कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ११॥
na bhedakaṃ vāpi na caiva bhedyaṃ
na vedakaṃ vā mama naiva vedyam ।
gatāgataṃ tāta kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 11॥
श्लोक 12न चास्ति देहो न च मे विदेहो
बुद्धिर्मनो मे न हि चेन्द्रियाणि ।
रागो विरागश्च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १२॥
na cāsti deho na ca me videho
buddhirmano me na hi cendriyāṇi ।
rāgo virāgaśca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 12॥
देह नहीं, विदेह नहीं, बुद्धि-मन-इन्द्रिय नहीं। राग-विराग कैसे कहूँ?
श्लोक 13उल्लेखमात्रं न हि भिन्नमुच्चै\-
रुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै ।
समासमं मित्र कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १३॥
ullekhamātraṃ na hi bhinnamuccai\-
rullekhamātraṃ na tirohitaṃ vai ।
samāsamaṃ mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 13॥
श्लोक 14जितेन्द्रियोऽहं त्वजितेन्द्रियो वा
न संयमो मे नियमो न जातः ।
जयाजयौ मित्र कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १४॥
jitendriyo’haṃ tvajitendriyo vā
na saṃyamo me niyamo na jātaḥ ।
jayājayau mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 14॥
जितेन्द्रिय या नहीं, संयम-नियम नहीं। जय-अजय कैसे कहूँ?
श्लोक 15अमूर्तमूर्तिर्न च मे कदाचि\-
दाद्यन्तमध्यं न च मे कदाचित् ।
बलाबलं मित्र कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १५॥
amūrtamūrtirna ca me kadāci\-
dādyantamadhyaṃ na ca me kadācit ।
balābalaṃ mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 15॥
श्लोक 16मृतामृतं वापि विषाविषं च
सञ्जायते तात न मे कदाचित् ।
अशुद्धशुद्धं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १६॥
mṛtāmṛtaṃ vāpi viṣāviṣaṃ ca
sañjāyate tāta na me kadācit ।
aśuddhaśuddhaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 16॥
श्लोक 17स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा
नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित् ।
अतुर्यतुर्यं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १७॥
svapnaḥ prabodho na ca yogamudrā
naktaṃ divā vāpi na me kadācit ।
aturyaturyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 17॥
श्लोक 18संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं
माया विमाया न च मे कदाचित् ।
सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १८॥
saṃviddhi māṃ sarvavisarvamuktaṃ
māyā vimāyā na ca me kadācit ।
sandhyādikaṃ karma kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 18॥
श्लोक 19संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं
संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम् ।
योगं वियोगं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ १९॥
saṃviddhi māṃ sarvasamādhiyuktaṃ
saṃviddhi māṃ lakṣyavilakṣyamuktam ।
yogaṃ viyogaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 19॥
श्लोक 20मूर्खोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं
मौनं विमौनं न च मे कदाचित् ।
तर्कं वितर्कं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ २०॥
mūrkho’pi nāhaṃ na ca paṇḍito’haṃ
maunaṃ vimaunaṃ na ca me kadācit ।
tarkaṃ vitarkaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 20॥
श्लोक 21पिता च माता च कुलं न जाति\-
र्जन्मादि मृत्युर्न च मे कदाचित् ।
स्नेहं विमोहं च कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ २१॥
pitā ca mātā ca kulaṃ na jāti\-
rjanmādi mṛtyurna ca me kadācit ।
snehaṃ vimohaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 21॥
श्लोक 22अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं
तेजोवितेजो न च मे कदाचित् ।
सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ २२॥
astaṃ gato naiva sadodito’haṃ
tejovitejo na ca me kadācit ।
sandhyādikaṃ karma kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 22॥
श्लोक 23असंशयं विद्धि निराकुलं मां
असंशयं विद्धि निरन्तरं माम् ।
असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ २३॥
asaṃśayaṃ viddhi nirākulaṃ māṃ
asaṃśayaṃ viddhi nirantaraṃ mām ।
asaṃśayaṃ viddhi nirañjanaṃ māṃ svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 23॥
असंशय, निराकुल, निरंतर, निरंजन, स्व-रूप-निर्वाण, अनामय।
श्लोक 24ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति
शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति ।
त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः
स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ २४॥
dhyānāni sarvāṇi parityajanti
śubhāśubhaṃ karma parityajanti ।
tyāgāmṛtaṃ tāta pibanti dhīrāḥ svarūpanirvāṇamanāmayo’ham ॥ 24॥
धीर सब-ध्यान छोड़ते, शुभ-अशुभ-कर्म छोड़ते, त्याग-अमृत पीते।
श्लोक 25विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र
छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र ।
समरसमग्नो भावितपूतः
प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ॥ २५॥
vindati vindati na hi na hi yatra
chandolakṣaṇaṃ na hi na hi tatra ।
samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapati tattvaṃ paramavadhūtaḥ ॥ 25॥
पाता-नहीं-पाता जहाँ, छन्द-लक्षण-तन्त्र नहीं वहाँ। समरस-मग्न परम-अवधूत प्रलपति।
संगति
यह अध्याय अवधूत गीता में सबसे “state-only” वाला है। पाठक को इसे पढ़ कर imitate नहीं करना है। यह एक portrait है, जैसे चित्रकार किसी की तस्वीर बनाता है। तस्वीर से वो आदमी नहीं बनेगा, मगर आदमी का स्वरूप समझ में आ सकता है।
श्लोक तेईस-चौबीस की लय शान्त है, “असंशयं विद्धि निराकुलं मां” (हे साधक, मुझे निराकुल जान)। और फिर “धीर सब-ध्यान छोड़ देते हैं, शुभ-अशुभ-कर्म छोड़ देते हैं, त्याग-अमृत पी लेते हैं”। यह concluding-स्थिति है, और पूरे चौथे अध्याय का सार भी।
श्लोक पच्चीस अध्याय के अन्त में आता है, और एक phrase छोड़ देता है जो आगे के तीन अध्यायों में बार-बार लौटेगा, “समरस-मग्न भावित-पूत प्रलपति तत्त्वं परम-अवधूत”। यानी “जो समरस में डूबा है, भाव-से-पवित्र है, वो जो भी कहता है, वो परम-अवधूत का प्रलाप है”। यह concluding-signature तीसरे, पाँचवें, छठे, और सातवें अध्यायों के अन्त में भी आती है।