अवधूत गीता, अध्याय 3

अवधूत गीता · अध्याय तीन

तुरीय-तत्त्व

छयालिस श्लोक। माण्डूक्य उपनिषद् का काव्यिक विस्तार।

तीसरा अध्याय पहले अध्याय के बाद ग्रंथ का दूसरा सबसे लम्बा हिस्सा है, छयालिस श्लोक। और इसका केन्द्र-विषय वही है जिस पर माण्डूक्य उपनिषद् के बारह छोटे-छोटे मन्त्र खड़े हैं, “तुरीय”। यानी चौथी अवस्था, जो जागृति, स्वप्न, और सुषुप्ति तीनों का substrate है, मगर तीनों में से किसी से भी अप्रभावित।

लय की दृष्टि से यह अध्याय अवधूत गीता का सबसे संगीतमय हिस्सा है। हर श्लोक के अन्त में एक refrain आती है, “ज्ञानामृतम् समरसम् गगन-उपमो अहम्”। यह वाक्य कुल चालीस से अधिक बार दोहराया जाता है, और इसी दोहराव में पूरे अध्याय का प्रभाव है। शास्त्रीय गायन की तरह, एक मूल-स्वर के चारों ओर असंख्य आलाप।

शुरुआत होती है “गुण-विगुण-विभाग वर्तते न किञ्चित्” से, यानी “कोई गुण-विगुण का विभाजन नहीं वर्तता”। फिर श्लोक-दर-श्लोक हर तरह के द्वैत को धीरे-धीरे झाड़ा जाता है, राग-त्याग, धर्म-अधर्म, बन्ध-मोक्ष, मन-वाणी। अन्त चौंतालिसवें श्लोक का “मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा” है, यानी “संसार छोड़, और त्याग को भी छोड़”। यह radical-वाक्य पूरे ग्रंथ का शिखर है।

तुरीय-तत्त्व का दर्शन माण्डूक्य-उपनिषद् में बारह मन्त्रों में बँधा, और गौडपाद ने आठवीं सदी के शुरुआती दशकों में इस पर अपनी कारिकाएँ लिखीं। शंकराचार्य के दादा-गुरु। अवधूत-गीता का तीसरा अध्याय इसी परम्परा को आगे ले जाता है, मगर शैली में काव्यिक है, तर्क-शास्त्रीय नहीं। दोनों परम्पराओं की संगति बारहवीं-तेरहवीं सदी के नाथ-संप्रदाय ने और मज़बूत की।

46 श्लोक

श्लोक 1
गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किञ्चित्।ह् रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम् । गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै ॥ १॥
guṇaviguṇavibhāgo vartate naiva kiñcit।h rativirativihīnaṃ nirmalaṃ niṣprapañcam । guṇaviguṇavihīnaṃ vyāpakaṃ viśvarūpaṃ kathamahamiha vande vyomarūpaṃ śivaṃ vai ॥ 1॥
गुण-विगुण-विभाग नहीं, रति-विरति-विहीन, निर्मल, निष्प्रपंच। मैं शिव को कैसे वन्दूँ?
श्लोक 2
श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्यं हि कारणमिदं हि परं शिवश्च । एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च स्वात्मानमात्मनि सुमित्र कथं नमामि ॥ २॥
śvetādivarṇarahito niyataṃ śivaśca kāryaṃ hi kāraṇamidaṃ hi paraṃ śivaśca । evaṃ vikalparahito’hamalaṃ śivaśca svātmānamātmani sumitra kathaṃ namāmi ॥ 2॥
श्लोक 3
निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं निर्धूमधूमरहितो हि सदोदितोऽहम् । निर्दीपदीपरहितो हि सदोदितोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३॥
nirmūlamūlarahito hi sadodito’haṃ nirdhūmadhūmarahito hi sadodito’ham । nirdīpadīparahito hi sadodito’haṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 3॥
निर्मूल-मूल-रहित, निर्धूम-धूम-रहित, निर्दीप-दीप-रहित, सदा-उदित।
श्लोक 4
निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसङ्गसङ्गमिह नाम कथं वदामि । निःसारसाररहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४॥
niṣkāmakāmamiha nāma kathaṃ vadāmi niḥsaṅgasaṅgamiha nāma kathaṃ vadāmi । niḥsārasārarahitaṃ ca kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 4॥
श्लोक 5
अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वैतस्वरूपमखिलं हि कथं वदामि । नित्यं त्वनित्यमखिलं हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ५॥
advaitarūpamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi dvaitasvarūpamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi । nityaṃ tvanityamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 5॥
श्लोक 6
स्थूलं हि नो न हि कृशं न गतागतं हि आद्यन्तमध्यरहितं न परापरं हि । सत्यं वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ६॥
sthūlaṃ hi no na hi kṛśaṃ na gatāgataṃ hi ādyantamadhyarahitaṃ na parāparaṃ hi । satyaṃ vadāmi khalu vai paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 6॥
श्लोक 7
संविद्धि सर्वकरणानि नभोनिभानि संविद्धि सर्वविषयांश्च नभोनिभांश्च । संविद्धि चैकममलं न हि बन्धमुक्तं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ७॥
saṃviddhi sarvakaraṇāni nabhonibhāni saṃviddhi sarvaviṣayāṃśca nabhonibhāṃśca । saṃviddhi caikamamalaṃ na hi bandhamuktaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 7॥
श्लोक 8
दुर्बोधबोधगहनो न भवामि तात दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात । आसन्नरूपगहनो न भवामि तात ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ८॥
durbodhabodhagahano na bhavāmi tāta durlakṣyalakṣyagahano na bhavāmi tāta । āsannarūpagahano na bhavāmi tāta jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 8॥
श्लोक 9
निष्कर्मकर्मदहनो ज्वलनो भवामि निर्दुःखदुःखदहनो ज्वलनो भवामि । निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ९॥
niṣkarmakarmadahano jvalano bhavāmi nirduḥkhaduḥkhadahano jvalano bhavāmi । nirdehadehadahano jvalano bhavāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 9॥
श्लोक 10
निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम् । निर्बन्धबन्धदहनो हि हुताशनोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १०॥
niṣpāpapāpadahano hi hutāśano’haṃ nirdharmadharmadahano hi hutāśano’ham । nirbandhabandhadahano hi hutāśano’haṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 10॥
श्लोक 11
निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स निर्योगयोगरहितो न भवामि वत्स । निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ११॥
nirbhāvabhāvarahito na bhavāmi vatsa niryogayogarahito na bhavāmi vatsa । niścittacittarahito na bhavāmi vatsa jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 11॥
श्लोक 12
निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः । निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १२॥
nirmohamohapadavīti na me vikalpo niḥśokaśokapadavīti na me vikalpaḥ । nirlobhalobhapadavīti na me vikalpo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 12॥
श्लोक 13
संसारसन्ततिलता न च मे कदाचित्।ह् सन्तोषसन्ततिसुखो न च मे कदाचित् । अज्ञानबन्धनमिदं न च मे कदाचित्।ह् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १३॥
saṃsārasantatilatā na ca me kadācit।h santoṣasantatisukho na ca me kadācit । ajñānabandhanamidaṃ na ca me kadācit।h jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 13॥
श्लोक 14
संसारसन्ततिरजो न च मे विकारः सन्तापसन्ततितमो न च मे विकारः । सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १४॥
saṃsārasantatirajo na ca me vikāraḥ santāpasantatitamo na ca me vikāraḥ । sattvaṃ svadharmajanakaṃ na ca me vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 14॥
श्लोक 15
सन्तापदुःखजनको न विधिः कदाचित्।ह् सन्तापयोगजनितं न मनः कदाचित् । यस्मादहङ्कृतिरियं न च मे कदाचित्।ह् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १५॥
santāpaduḥkhajanako na vidhiḥ kadācit।h santāpayogajanitaṃ na manaḥ kadācit । yasmādahaṅkṛtiriyaṃ na ca me kadācit।h jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 15॥
श्लोक 16
निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि । निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १६॥
niṣkampakampanidhanaṃ na vikalpakalpaṃ svapnaprabodhanidhanaṃ na hitāhitaṃ hi । niḥsārasāranidhanaṃ na carācaraṃ hi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 16॥
श्लोक 17
नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतर्क्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः । एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १७॥
no vedyavedakamidaṃ na ca hetutarkyaṃ vācāmagocaramidaṃ na mano na buddhiḥ । evaṃ kathaṃ hi bhavataḥ kathayāmi tattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 17॥
श्लोक 18
निर्भिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्व\- मन्तर्बहिर्न हि कथं परमार्थतत्त्वम् । प्राक्सम्भवं न च रतं न हि वस्तु किञ्चित्।ह् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १८॥
nirbhinnabhinnarahitaṃ paramārthatattva\- mantarbahirna hi kathaṃ paramārthatattvam । prāksambhavaṃ na ca rataṃ na hi vastu kiñcit।h jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 18॥
श्लोक 19
रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं दैवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम् । संसारशोकरहितं त्वहमेव तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १९॥
rāgādidoṣarahitaṃ tvahameva tattvaṃ daivādidoṣarahitaṃ tvahameva tattvam । saṃsāraśokarahitaṃ tvahameva tattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 19॥
श्लोक 20
स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च । शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २०॥
sthānatrayaṃ yadi ca neti kathaṃ turīyaṃ kālatrayaṃ yadi ca neti kathaṃ diśaśca । śāntaṃ padaṃ hi paramaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 20॥
तीन-स्थान न हो, तुरीय कैसे? तीन-काल न हो, दिशा कैसे? शान्त-पद ही परमार्थ।
श्लोक 21
दीर्घो लघुः पुनरितीह नमे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः । कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २१॥
dīrgho laghuḥ punaritīha name vibhāgo vistārasaṃkaṭamitīha na me vibhāgaḥ । koṇaṃ hi vartulamitīha na me vibhāgo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 21॥
श्लोक 22
मातापितादि तनयादि न मे कदाचित्।ह् जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित् । निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २२॥
mātāpitādi tanayādi na me kadācit।h jātaṃ mṛtaṃ na ca mano na ca me kadācit । nirvyākulaṃ sthiramidaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 22॥
माता-पिता-तनय-इत्यादि नहीं, जात-मृत-नहीं, निर्व्याकुल, स्थिर, परमार्थ-तत्त्व।
श्लोक 23
शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपमविचारमनन्तरूपम् । निष्खण्डखण्डमविचारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २३॥
śuddhaṃ viśuddhamavicāramanantarūpaṃ nirlepalepamavicāramanantarūpam । niṣkhaṇḍakhaṇḍamavicāramanantarūpaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 23॥
श्लोक 24
ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र सन्ति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र सन्ति । यद्येकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २४॥
brahmādayaḥ suragaṇāḥ kathamatra santi svargādayo vasatayaḥ kathamatra santi । yadyekarūpamamalaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 24॥
ब्रह्मा-इत्यादि देवगण कैसे? स्वर्ग-इत्यादि वसति कैसे? एक-रूप-अमल परमार्थ।
श्लोक 25
निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि । निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २५॥
nirneti neti vimalo hi kathaṃ vadāmi niḥśeṣaśeṣavimalo hi kathaṃ vadāmi । nirliṅgaliṅgavimalo hi kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 25॥
श्लोक 26
निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसङ्गसङ्गरहितं परमं विनोदम् । निर्देहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २६॥
niṣkarmakarmaparamaṃ satataṃ karomi niḥsaṅgasaṅgarahitaṃ paramaṃ vinodam । nirdehadeharahitaṃ satataṃ vinodaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 26॥
श्लोक 27
मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकारः । कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः । सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २७॥
māyāprapañcaracanā na ca me vikāraḥ । kauṭilyadambharacanā na ca me vikāraḥ । satyānṛteti racanā na ca me vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 27॥
श्लोक 28
सन्ध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो\- ह्यन्तः प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः । एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २८॥
sandhyādikālarahitaṃ na ca me viyogo\- hyantaḥ prabodharahitaṃ badhiro na mūkaḥ । evaṃ vikalparahitaṃ na ca bhāvaśuddhaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 28॥
श्लोक 29
निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै । संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २९॥
nirnāthanātharahitaṃ hi nirākulaṃ vai niścittacittavigataṃ hi nirākulaṃ vai । saṃviddhi sarvavigataṃ hi nirākulaṃ vai jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 29॥
श्लोक 30
कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि । एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३०॥
kāntāramandiramidaṃ hi kathaṃ vadāmi saṃsiddhasaṃśayamidaṃ hi kathaṃ vadāmi । evaṃ nirantarasamaṃ hi nirākulaṃ vai jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 30॥
श्लोक 31
निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति । निर्वाणबन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३१॥
nirjīvajīvarahitaṃ satataṃ vibhāti nirbījabījarahitaṃ satataṃ vibhāti । nirvāṇabandharahitaṃ satataṃ vibhāti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 31॥
श्लोक 32
सम्भूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति । संहारवर्जितमिदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३२॥
sambhūtivarjitamidaṃ satataṃ vibhāti saṃsāravarjitamidaṃ satataṃ vibhāti । saṃhāravarjitamidaṃ satataṃ vibhāti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 32॥
श्लोक 33
उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्भिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किञ्चित् । निर्लज्जमानस करोषि कथं विषादं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३३॥
ullekhamātramapi te na ca nāmarūpaṃ nirbhinnabhinnamapi te na hi vastu kiñcit । nirlajjamānasa karoṣi kathaṃ viṣādaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 33॥
श्लोक 34
किं नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्म दुःखम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३४॥
kiṃ nāma rodiṣi sakhe na jarā na mṛtyuḥ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca janma duḥkham । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 34॥
क्यों रोते सखे? न जरा, न मृत्यु, न जन्म-दुःख।
श्लोक 35
किं नाम रोदिषि सखे न च ते स्वरूपं किं नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३५॥
kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te svarūpaṃ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te virūpam । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vayāṃsi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 35॥
क्यों रोते सखे? न आपका स्वरूप, न विरूप, न आयु।
श्लोक 36
किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि । किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३६॥
kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vayāṃsi kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te manāṃsi । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na tavendriyāṇi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 36॥
श्लोक 37
किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३७॥
kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te’sti kāmaḥ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te pralobhaḥ । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vimoho jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 37॥
क्यों रोते सखे? न आपका काम, न प्रलोभ, न विमोह।
श्लोक 38
ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी । ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३८॥
aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te dhanāni aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te hi patnī । aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te mameti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 38॥
ऐश्वर्य क्यों चाहते? न आपका धन, न पत्नी, न ‘मेरा’।
श्लोक 39
लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम् । निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३९॥
liṅgaprapañcajanuṣī na ca te na me ca nirlajjamānasamidaṃ ca vibhāti bhinnam । nirbhedabhedarahitaṃ na ca te na me ca jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 39॥
श्लोक 40
नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम् । नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४०॥
no vāṇumātramapi te hi virāgarūpaṃ no vāṇumātramapi te hi sarāgarūpam । no vāṇumātramapi te hi sakāmarūpaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 40॥
श्लोक 41
ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि\- र्ध्यानं न ते हि हृदये न बहिः प्रदेशः । ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तु कालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४१॥
dhyātā na te hi hṛdaye na ca te samādhi\- rdhyānaṃ na te hi hṛdaye na bahiḥ pradeśaḥ । dhyeyaṃ na ceti hṛdaye na hi vastu kālo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 41॥
श्लोक 42
यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुर्न न शिष्यः । स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४२॥
yatsārabhūtamakhilaṃ kathitaṃ mayā te na tvaṃ na me na mahato na gururna na śiṣyaḥ । svacchandarūpasahajaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo’ham ॥ 42॥
श्लोक 43
कथमिह परमार्थं तत्त्वमानन्दरूपं कथमिह परमार्थं नैवमानन्दरूपम् । कथमिह परमार्थं ज्ञानविज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम् ॥ ४३॥
kathamiha paramārthaṃ tattvamānandarūpaṃ kathamiha paramārthaṃ naivamānandarūpam । kathamiha paramārthaṃ jñānavijñānarūpaṃ yadi paramahamekaṃ vartate vyomarūpam ॥ 43॥
परमार्थ आनन्द-रूप या नहीं? ज्ञान-विज्ञान-रूप या नहीं? परम-अहम् एक व्योम-रूप।
श्लोक 44
दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक\- मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम् । समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम् ॥ ४४॥
dahanapavanahīnaṃ viddhi vijñānameka\- mavanijalavihīnaṃ viddhi vijñānarūpam । samagamanavihīnaṃ viddhi vijñānamekaṃ gaganamiva viśālaṃ viddhi vijñānamekam ॥ 44॥
श्लोक 45
न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम् । रूपं विरूपं न भवामि किञ्चित्।ह् स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम् ॥ ४५॥
na śūnyarūpaṃ na viśūnyarūpaṃ na śuddharūpaṃ na viśuddharūpam । rūpaṃ virūpaṃ na bhavāmi kiñcit।h svarūparūpaṃ paramārthatattvam ॥ 45॥
श्लोक 46
मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा । त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहजं ध्रुवम् ॥ ४६॥
muñca muñca hi saṃsāraṃ tyāgaṃ muñca hi sarvathā । tyāgātyāgaviṣaṃ śuddhamamṛtaṃ sahajaṃ dhruvam ॥ 46॥
छोड़, छोड़ संसार, त्याग भी सर्वथा छोड़। त्याग-अत्याग-विष शुद्ध-अमृत सहज-ध्रुव।

संगति

तुरीय एक चौथी अवस्था अनुभव-स्तर पर नहीं है, हालाँकि माण्डूक्य की पारम्परिक टीकाएँ उसे एक “चौथे” के रूप में चिह्नित करती हैं। तुरीय वो है जो तीनों अवस्थाओं के नीचे और उनके मध्य में है, उन्हें देखता हुआ। एक उपमा अक्सर मदद करती है, सिनेमा का परदा। पर्दे पर तीन फिल्में चल सकती हैं, परदा चौथा तत्त्व है, मगर वो किसी फिल्म में नहीं दिखता।

श्लोक चौंतीस से सैंतीस की लय एक विशिष्ट है, “किं नाम रोदिषि सखे” (मित्र, क्यों रोते हो?)। दत्तात्रेय यहाँ अपने ही चित्त को सम्बोधित कर रहे हैं, थोड़ा-सा माता-पिता के वात्सल्य के स्वर में। न जरा है, न मृत्यु है, न जन्म-दुःख है। यह स्वर पूरे ग्रंथ में सबसे personal है।

श्लोक छयालिस का “मुञ्च मुञ्च” एक तरह की झटका-शिक्षा है। आम वेदान्त-शिक्षा में “त्याग” की महिमा होती है। दत्तात्रेय कहते हैं कि त्याग भी एक तरह की पकड़ है, उसको भी छोड़। यह वाक्य शायद पाठक को एक रात नींद से जगा सकता है, और वही इस श्लोक की मंशा भी है।

स्रोत: मूल देवनागरी sanskritdocuments.org के “avadhutagiitaa.itx” से।

license: मूल Sanskrit text public-domain। हिन्दी टीका lulla.net, CC BY-NC 4.0।