अवधूत गीता, अध्याय 2

अवधूत गीता · अध्याय दो

रत्न-ग्रहण

चालीस श्लोक। गुरु कौन है, यह प्रश्न अप्रत्यक्ष-रूप से।

दूसरे अध्याय का पहला श्लोक एक ऐसा वाक्य है जो अधिकांश शास्त्रीय परम्पराओं को कुछ देर रुक कर सोचने पर मजबूर कर देता है। दत्तात्रेय कहते हैं, गुरु कोई भी हो सकता है, बालक, मूर्ख, गृहस्थ, यहाँ तक कि सेवक भी। जिसके पास से कोई एक सच्ची सीख ली जा सके, वही गुरु है। उपमा एक रत्न की है जो किसी गन्दे स्थान में गिर गया हो, क्या उसे केवल इस कारण छोड़ दिया जाए कि वो जगह अशुद्ध है? रत्न तो रत्न ही रहता है।

यह दृष्टिकोण दत्तात्रेय के अपने जीवन-व्यवहार की प्रतिध्वनि है। श्रीमद्भागवत में जब राजा यदु उनसे पूछते हैं कि उनके गुरु कौन-कौन थे, तो वो चौबीस का एक संग्रह सुनाते हैं, पृथ्वी से लेकर भिखारी और वेश्या तक। अवधूत गीता का यह अध्याय उसी कथा का दार्शनिक संक्षेप जैसा है, उन्हीं चौबीस की एक संरचनात्मक प्रस्तुति।

शेष चालीस श्लोकों में दत्तात्रेय अद्वैत-तत्त्व को बार-बार थोड़ा-सा अलग कोण से रखते हैं। हर श्लोक के अन्त में एक प्रकट या अप्रकट refrain है, “वही ईश-आत्मा को शाश्वत-रूप से पाता है”। पाठक के लिए यह उन श्लोकों में से एक अध्याय है जो बहुत-बार न पढ़ने के बावजूद भी एक-न-एक पंक्ति लम्बे समय तक स्मरण में रहती है।

दत्तात्रेय की चौबीस गुरुओं की कथा भागवत-पुराण के एकादश-स्कन्ध में विस्तार से है, अध्याय सात से नौ। राजा यदु के साथ उनका संवाद उसी कथा का केन्द्र है। पारम्परिक-मान्यता है कि वो दक्षिण-भारत के कोलापुर-क्षेत्र में जन्मे, मगर अधिकांश जीवन उत्तर-भारत की यात्राओं में बिताया। माहूर (आज महाराष्ट्र के नांदेड जिले में) में उनकी समाधि बताई जाती है।

40 श्लोक

श्लोक 1
बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य । एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम् ॥ १॥
bālasya vā viṣayabhogaratasya vāpi mūrkhasya sevakajanasya gṛhasthitasya । etadguroḥ kimapi naiva na cintanīyaṃ ratnaṃ kathaṃ tyajati ko’pyaśucau praviṣṭam ॥ 1॥
बच्चा, मूर्ख, सेवक, गृहस्थ, किसी-से भी सीख। रत्न गन्दे-स्थान-में-गिरा हो तो छोड़ा नहीं जाता।
श्लोक 2
नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव । सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान् ॥ २॥
naivātra kāvyaguṇa eva tu cintanīyo grāhyaḥ paraṃ guṇavatā khalu sāra eva । sindūracitrarahitā bhuvi rūpaśūnyā pāraṃ na kiṃ nayati nauriha gantukāmān ॥ 2॥
काव्य-गुण नहीं, सार लो। sindUr-चित्र-रहित नौका भी पार ले जाती है।
श्लोक 3
प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम् । ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम् ॥ ३॥
prayatnena vinā yena niścalena calācalam । grastaṃ svabhāvataḥ śāntaṃ caitanyaṃ gaganopamam ॥ 3॥
बिना-प्रयत्न, निश्चल, चलाचल को पकड़े हुए, स्वभावतः शान्त, चैतन्य, गगन-समान।
श्लोक 4
अयत्नाछालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम् । सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम ॥ ४॥
ayatnāchālayedyastu ekameva carācaram । sarvagaṃ tatkathaṃ bhinnamadvaitaṃ vartate mama ॥ 4॥
श्लोक 5
अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम् । गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम् ॥ ५॥
ahameva paraṃ yasmātsārātsārataraṃ śivam । gamāgamavinirmuktaṃ nirvikalpaṃ nirākulam ॥ 5॥
श्लोक 6
सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम् । सम्पूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम् ॥ ६॥
sarvāvayavanirmuktaṃ tathāhaṃ tridaśārcitam । sampūrṇatvānna gṛhṇāmi vibhāgaṃ tridaśādikam ॥ 6॥
श्लोक 7
प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान् । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले ॥ ७॥
pramādena na sandehaḥ kiṃ kariṣyāmi vṛttimān । utpadyante vilīyante budbudāśca yathā jale ॥ 7॥
सन्देह नहीं, क्या करूँगा वृत्तिवान्? जल में बुद-बुदे उठते-डूबते हैं।
श्लोक 8
महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि । मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च ॥ ८॥
mahadādīni bhūtāni samāpyaivaṃ sadaiva hi । mṛdudravyeṣu tīkṣṇeṣu guḍeṣu kaṭukeṣu ca ॥ 8॥
श्लोक 9
कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले । प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे ॥ ९॥
kaṭutvaṃ caiva śaityatvaṃ mṛdutvaṃ ca yathā jale । prakṛtiḥ puruṣastadvadabhinnaṃ pratibhāti me ॥ 9॥
श्लोक 10
सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम् । मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम् ॥ १०॥
sarvākhyārahitaṃ yadyatsūkṣmātsūkṣmataraṃ param । manobuddhīndriyātītamakalaṅkaṃ jagatpatim ॥ 10॥
श्लोक 11
ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत् । त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम् ॥ ११॥
īdṛśaṃ sahajaṃ yatra ahaṃ tatra kathaṃ bhavet । tvameva hi kathaṃ tatra kathaṃ tatra carācaram ॥ 11॥
श्लोक 12
गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम् । चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च ॥ १२॥
gaganopamaṃ tu yatproktaṃ tadeva gaganopamam । caitanyaṃ doṣahīnaṃ ca sarvajñaṃ pūrṇameva ca ॥ 12॥
श्लोक 13
पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम् । वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम् ॥ १३॥
pṛthivyāṃ caritaṃ naiva mārutena ca vāhitam । variṇā pihitaṃ naiva tejomadhye vyavasthitam ॥ 13॥
श्लोक 14
आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित् । स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम् ॥ १४॥
ākāśaṃ tena saṃvyāptaṃ na tadvyāptaṃ ca kenacit । sa bāhyābhyantaraṃ tiṣṭhatyavacchinnaṃ nirantaram ॥ 14॥
श्लोक 15
सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः । आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत् ॥ १५॥
sūkṣmatvāttadadṛśyatvānnirguṇatvācca yogibhiḥ । ālambanādi yatproktaṃ kramādālambanaṃ bhavet ॥ 15॥
सूक्ष्म-तत्त्व अदृश्य, निर्गुण। योगियों के आलंबन क्रम-से बनते हैं।
श्लोक 16
सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत् । तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः ॥ १६॥
satatā’bhyāsayuktastu nirālambo yadā bhavet । tallayāllīyate nāntarguṇadoṣavivarjitaḥ ॥ 16॥
श्लोक 17
विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च । एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम् ॥ १७॥
viṣaviśvasya raudrasya mohamūrcchāpradasya ca । ekameva vināśāya hyamoghaṃ sahajāmṛtam ॥ 17॥
श्लोक 18
भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम् । भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते ॥ १८॥
bhāvagamyaṃ nirākāraṃ sākāraṃ dṛṣṭigocaram । bhāvābhāvavinirmuktamantarālaṃ taducyate ॥ 18॥
श्लोक 19
बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते । अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ १९॥
bāhyabhāvaṃ bhavedviśvamantaḥ prakṛtirucyate । antarādantaraṃ jñeyaṃ nārikelaphalāmbuvat ॥ 19॥
श्लोक 20
भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम् । मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ २०॥
bhrāntijñānaṃ sthitaṃ bāhyaṃ samyagjñānaṃ ca madhyagam । madhyānmadhyataraṃ jñeyaṃ nārikelaphalāmbuvat ॥ 20॥
श्लोक 21
पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः । तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः ॥ २१॥
paurṇamāsyāṃ yathā candra eka evātinirmalaḥ । tena tatsadṛśaṃ paśyeddvidhādṛṣṭirviparyayaḥ ॥ 21॥
पूर्णिमा का चन्द्र एक ही निर्मल। उसको दो-तरह देखने वाला विपर्यय।
श्लोक 22
अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः । दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः ॥ २२॥
anenaiva prakāreṇa buddhibhedo na sarvagaḥ । dātā ca dhīratāmeti gīyate nāmakoṭibhiḥ ॥ 22॥
श्लोक 23
गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः । यस्तु सम्बुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात् ॥ २३॥
guruprajñāprasādena mūrkho vā yadi paṇḍitaḥ । yastu sambudhyate tattvaṃ virakto bhavasāgarāt ॥ 23॥
श्लोक 24
रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः । दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम् ॥ २४॥
rāgadveṣavinirmuktaḥ sarvabhūtahite rataḥ । dṛḍhabodhaśca dhīraśca sa gacchetparamaṃ padam ॥ 24॥
राग-द्वेष-निर्मुक्त, सर्व-भूत-हित-रत, दृढ़-बोध, धीर, यह परम-पद पाता।
श्लोक 25
घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा । देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि ॥ २५॥
ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśe līyate yathā । dehābhāve tathā yogī svarūpe paramātmani ॥ 25॥
घट टूटे, घट-आकाश आकाश में लीन। यो-योगी देह-अभाव में परमात्मा-स्वरूप में।
श्लोक 26
उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः । न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः ॥ २६॥
ukteyaṃ karmayuktānāṃ matiryānte’pi sā gatiḥ । na coktā yogayuktānāṃ matiryānte’pi sā gatiḥ ॥ 26॥
श्लोक 27
या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत् । योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता ॥ २७॥
yā gatiḥ karmayuktānāṃ sā ca vāgindriyādvadet । yogināṃ yā gatiḥ kvāpi hyakathyā bhavatorjitā ॥ 27॥
श्लोक 28
एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम् । विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते ॥ २८॥
evaṃ jñātvā tvamuṃ mārgaṃ yogināṃ naiva kalpitam । vikalpavarjanaṃ teṣāṃ svayaṃ siddhiḥ pravartate ॥ 28॥
श्लोक 29
तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा । न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते ॥ २९॥
tīrthe vāntyajagehe vā yatra kutra mṛto’pi vā । na yogī paśyate garbhaṃ pare brahmaṇi līyate ॥ 29॥
तीर्थ में या चाण्डाल-घर में मरने पर भी, यो-योगी गर्भ नहीं देखता, ब्रह्म में लीन।
श्लोक 30
सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः । सकृदपि तदभावात्कर्म किञ्चिन्नकुर्यात्।ह् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी ॥ ३०॥
sahajamajamacintyaṃ yastu paśyetsvarūpaṃ ghaṭati yadi yatheṣṭaṃ lipyate naiva doṣaiḥ । sakṛdapi tadabhāvātkarma kiñcinnakuryāt।h tadapi na ca vibaddhaḥ saṃyamī vā tapasvī ॥ 30॥
श्लोक 31
निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम् । निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३१॥
nirāmayaṃ niṣpratimaṃ nirākṛtiṃ nirāśrayaṃ nirvapuṣaṃ nirāśiṣam । nirdvandvanirmohamaluptaśaktikaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 31॥
नीरामय, निष्प्रतिम, निराकृति, निराश्रय, निर्वपुष, निराशिष, निर्द्वन्द्व, निर्मोह, अलुप्त-शक्ति। शाश्वत-ईश-आत्मा को पाता।
श्लोक 32
वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः । मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३२॥
vedo na dīkṣā na ca muṇḍanakriyā gururna śiṣyo na ca yantrasampadaḥ । mudrādikaṃ cāpi na yatra bhāsate tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 32॥
वेद नहीं, दीक्षा नहीं, मुण्डन नहीं, गुरु नहीं, शिष्य नहीं, यन्त्र-सम्पद् नहीं। शाश्वत-ईश-आत्मा को पाता।
श्लोक 33
न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा । आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३३॥
na śāmbhavaṃ śāktikamānavaṃ na vā piṇḍaṃ ca rūpaṃ ca padādikaṃ na vā । ārambhaniṣpattighaṭādikaṃ ca no tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 33॥
श्लोक 34
यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग\- दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा । पयोविकारादिव फेनबुद्बुदा\- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३४॥
yasya svarūpātsacarācaraṃ jaga\- dutpadyate tiṣṭhati līyate’pi vā । payovikārādiva phenabudbudā\- stamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 34॥
श्लोक 35
नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते । नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि\- त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३५॥
nāsānirodho na ca dṛṣṭirāsanaṃ bodho’pyabodho’pi na yatra bhāsate । nāḍīpracāro’pi na yatra kiñci\- ttamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 35॥
श्लोक 36
नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता । मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३६॥
nānātvamekatvamubhatvamanyatā aṇutvadīrghatvamahattvaśūnyatā । mānatvameyatvasamatvavarjitaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 36॥
श्लोक 37
सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसङ्ग्रही वा यदि वा न सङ्ग्रही । निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक\- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३७॥
susaṃyamī vā yadi vā na saṃyamī susaṅgrahī vā yadi vā na saṅgrahī । niṣkarmako vā yadi vā sakarmaka\- stamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 37॥
श्लोक 38
मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम् । अहङ्कृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३८॥
mano na buddhirna śarīramindriyaṃ tanmātrabhūtāni na bhūtapañcakam । ahaṅkṛtiścāpi viyatsvarūpakaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ॥ 38॥
श्लोक 39
विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते । शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते ॥ ३९॥
vidhau nirodhe paramātmatāṃ gate na yoginaścetasi bhedavarjite । śaucaṃ na vāśaucamaliṅgabhāvanā sarvaṃ vidheyaṃ yadi vā niṣidhyate ॥ 39॥
श्लोक 40
मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता । इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त\- द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते ॥ ४०॥
mano vaco yatra na śaktamīrituṃ nūnaṃ kathaṃ tatra gurūpadeśatā । imāṃ kathāmuktavato gurosta\- dyuktasya tattvaṃ hi samaṃ prakāśate ॥ 40॥
मन-वाणी जहाँ नहीं पहुँचता, वहाँ गुरु-उपदेश कैसे? यह कथा गुरु से सुनकर तत्त्व सम प्रकाशित।

संगति

यह अध्याय अवधूत गीता का “गुरु-तत्त्व” है, मगर दूसरी परम्पराओं की तरह नहीं। यहाँ गुरु कोई एक विशेष व्यक्ति नहीं है। गुरु एक approach है, हर जगह से सीखने की तत्परता। दत्तात्रेय के चौबीस गुरुओं की कथा यहीं अप्रत्यक्ष-रूप से बैठी है।

श्लोक तेईस और चौबीस विशेष रूप से तेज़ हैं, “गुरु-प्रज्ञा के प्रसाद से चाहे मूर्ख हो या पंडित, जो तत्त्व समझ लेता है, वो भव-सागर से विरक्त हो जाता है”। यह औपचारिक शिक्षा को एक तरह से शान्त चुनौती है। पढ़ाई की मात्रा गिनी नहीं जाती, समझ का बैठना गिना जाता है।

एकत्तीस से उनतालिस श्लोक एक चलते-छन्द में हैं, जहाँ हर श्लोक एक तत्त्व का निषेध करता है, “वेद नहीं, दीक्षा नहीं, गुरु-शिष्य नहीं, मन्त्र नहीं, आसन नहीं, नाड़ी नहीं”। प्रत्येक के अन्त में वही पंक्ति, “तमीशम्-आत्मानम्-उपैति-शाश्वतम्”। संगीत-संरचना की दृष्टि से यह एक mantric-progression है, एक रहस्य के चारों ओर लगातार चक्कर।

स्रोत: मूल देवनागरी sanskritdocuments.org के “avadhutagiitaa.itx” से।

license: मूल Sanskrit text public-domain। हिन्दी टीका lulla.net, CC BY-NC 4.0।