On this page
The gist: The ninth chapter left Arjuna’s mind standing wide open. Now he wanted his own eyes on it: a glimpse, however small, of the vast presence they had been speaking of. So Krishna strings out for him a long garland of his glories. Take any class of things in this creation; whatever stands highest in it, whatever shines brightest, is one small fragment of him.
Arjuna’s longing
The dust of war had still to settle. Two armies stood staring at each other across the field, and inside one chariot a conversation of another order entirely was underway. In the ninth chapter Arjuna had heard that this whole world hangs strung on a single thread, and that the one holding the thread never abandons the devotee who holds to him. The words had woken a new hunger in him, to know this presence whose glory ran so high a little more closely, by name, to be able to point and say, there, that is him.
Arjuna folded his hands. “Everything you have told me about yourself is dissolving my delusion,” he said. “But the mind is still thirsty. Be gracious and tell me: through what forms do you spread across this creation? Where, in how many places, should I recognize you? Tell it to me again, for I never grow full of hearing these words of yours.”
Krishna smiled. “Very well, listen. I will name only the chief of my glories, for the full list has neither shore nor end. Neither the gods nor the great rishis know where I come from, since I am the source out of which they themselves arose.”
The first recognition, inside the heart
Before naming a single mountain or river, Krishna points inward.
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥
“O Gudakesha, conqueror of sleep, I am the atman, the self, seated in the heart of every being. I am the beginning of all beings, their middle, and their end as well.” So the first glory hides closer than any far mountain or river, inside your own chest. The one we travel out to find has been sitting within us all along.
A garland of the cosmos
Then Krishna’s voice begins to unspool like a garland, bead after bead. Among the unmoving mountains I am the Himalaya; among flowing rivers, the Ganga. Among the Adityas, Vishnu; among the burning lights of the sky, the blazing sun; among the stars, the cool moon. Among the Vedas, the Sama Veda; among the gods, Indra; among the senses, the mind; and in living beings, the consciousness that makes them alive.
Among trees I am the peepal; among the divine rishis, Narada; among the gandharvas, Chitraratha; among the perfected ones, the sage Kapila. Among the great rishis, Bhrigu; among yajnas, the silent yajna of whispered repetition; among words, the imperishable syllable Om, and among the letters of speech, the first sound, ‘a’. Among the meters, the Gayatri; among the months, Agahan; among the seasons, spring bent low with flowers. Among horses, Uchchaihshravas, the steed thrown up when the ocean was churned for nectar; among elephants, Indra’s Airavata, risen from that same churning; among men, the king.
Among those who keep order, I am the rod that restrains; among those set on victory, I am the strategy that wins it. Among the sages I am Vyasa, and among the seer-poets, Shukracharya. Among those who take up weapons, I am Rama. Among his own Vrishni kinsmen Krishna named himself, Vasudeva. And then comes the line that reaches Arjuna in the deepest room of his heart: “Among the Pandavas, I am you yourself, Dhananjaya.” The very friend before whom he was unrolling this whole garland carried a fragment of him too, and Krishna wanted him to see it.
Wherever splendor burns, that splendor is me. The victory of the victorious, the striving of those who strive, the goodness of good people: all of it is me. Among all that measures and counts, I am Time itself. And I am the death that carries everything away, and the first source of everything still waiting to be born. Among the feminine graces I am fame, fortune, speech, memory, intelligence, constancy, and forgiveness. The sense beneath it all: behind every beautiful wave that life lifts, one and the same ocean stands.
By naming himself in object after object, Krishna was doing something quietly practical, driving in pegs for Arjuna’s wandering mind, one at every turn. Let the mind roam where it will, to some mountain, some river, some person of rare gift, and a peg waits there, with the memory of him hanging on it. Why hunt for an idol in some far-off shrine when the whole world keeps handing you his address?
One formula to keep
The list runs past seventy names, and even then it has no end; what Arjuna has heard is the barest sketch of it. Before he lets the subject rest, Krishna draws the whole garland back to its root: “I am the seed of every living thing, Arjuna. Nothing that moves, nothing that stands still, holds together for a moment without me.” Then, knowing how hard such a tally is to carry in the mind, he presses one plain formula into Arjuna’s hand.
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्॥
“Wherever your eye falls on anything rich with glory, anything beautiful, anything charged with power, know it to have sprung from a fragment of my splendor.” There is no garland to memorize. Wherever the eye lingers, wherever the mind pulls up short in wonder, a glimpse of him sits waiting. A high mountain, an art brought to mastery, a heart without stain: pieces, every one, of that single splendor.
And at the very end he gathers the entire expanse into one breath.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्॥
“Or what will all this detail gain you, Arjuna? I hold up this entire world with a single fragment of myself.” Everything we call the cosmos rests on one small piece of him. Learn him for a lifetime, and what remains will still be without end.
The gist
Put it in one sentence: whatever strikes you as great, beautiful, or overwhelming is a tiny glimpse of Krishna. This chapter takes you by the finger and walks you through the world, pointing out his address at every turn. And it gives you that address for a reason, so that the moment the next chapter arrives, the full form can open before your eyes, all of it at once.
Source: Srimad Bhagavad Gita
Verse by verse
All 42 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/10/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.
10.1भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः
श्रीभगवानुवाच
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥1॥
bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
yat te ’haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā
- भूयः
- फिर
- एव
- भी
- महाबाहो
- हे महाबाहो
- शृणु
- सुनिए
- मे
- मेरे
- परमम्
- परम
- वचः
- वचन को
- यत्
- जिसे
- ते
- आपसे
- अहम्
- मैं
- प्रीयमाणाय
- प्रेम रखने वाले के लिए
- वक्ष्यामि
- कहूँगा
- हितकाम्यया
- हित की कामना से
Prose order: महाबाहो, भूयः एव मे परमम् वचः शृणु, यत् अहम् प्रीयमाणाय ते हितकाम्यया वक्ष्यामि।
mahābāho, bhūyaḥ eva me paramam vacaḥ śṛṇu, yat aham prīyamāṇāya te hitakāmyayā vakṣyāmi|
Mighty-armed one, listen once more to my supreme word, which I shall speak to you, who delight in me, out of desire for your welfare.
10.2न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥2॥
na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |
aham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ
- न
- नहीं
- मे
- मेरी
- विदुः
- जानते
- सुरगणाः
- देवताओं के समूह
- प्रभवम्
- उत्पत्ति को
- न
- न ही
- महर्षयः
- महर्षि
- अहम्
- मैं
- आदिः
- आदि कारण
- हि
- क्योंकि
- देवानाम्
- देवताओं का
- महर्षीणाम्
- महर्षियों का
- च
- और
- सर्वशः
- सब प्रकार से
Prose order: सुरगणाः मे प्रभवम् न विदुः, महर्षयः न (विदुः), हि अहम् सर्वशः देवानाम् महर्षीणाम् च आदिः।
suragaṇāḥ me prabhavam na viduḥ, maharṣayaḥ na (viduḥ), hi aham sarvaśaḥ devānām maharṣīṇām ca ādiḥ|
Neither the hosts of gods nor the great sages know my origin, for in every way I am the source of the gods and of the great sages.
10.3यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥3॥
yo mām ajam anādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |
asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate
- यः
- जो
- माम्
- मुझे
- अजम्
- अजन्मा
- अनादिम्
- अनादि
- च
- और
- वेत्ति
- जानता है
- लोकमहेश्वरम्
- लोकों का महान् ईश्वर
- असंमूढः
- मोहरहित
- सः
- वह
- मर्त्येषु
- मनुष्यों में
- सर्वपापैः
- सब पापों से
- प्रमुच्यते
- मुक्त हो जाता है
Prose order: यः माम् अजम् अनादिम् च लोकमहेश्वरम् वेत्ति, सः मर्त्येषु असंमूढः सर्वपापैः प्रमुच्यते।
yaḥ mām ajam anādim ca lokamaheśvaram vetti, saḥ martyeṣu asaṃmūḍhaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate|
One who knows me as unborn, without beginning, and the great lord of the worlds is undeluded among mortals and is freed from all sins.
10.4बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥4॥
buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo ’bhāvo bhayaṃ cābhayam eva ca
- बुद्धिः
- बुद्धि
- ज्ञानम्
- ज्ञान
- असंमोहः
- मोह का अभाव
- क्षमा
- क्षमा
- सत्यम्
- सत्य
- दमः
- इन्द्रियों का संयम
- शमः
- मन का निग्रह
- सुखम्
- सुख
- दुःखम्
- दुःख
- भवः
- उत्पत्ति
- अभावः
- नाश
- भयम्
- भय
- च
- और
- अभयम्
- निर्भयता
- एव
- भी
- च
- और
Prose order: बुद्धिः ज्ञानम् असंमोहः क्षमा सत्यम् दमः शमः सुखम् दुःखम् भवः अभावः भयम् च अभयम् एव च।
buddhiḥ jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyam damaḥ śamaḥ sukham duḥkham bhavaḥ abhāvaḥ bhayam ca abhayam eva ca|
Intellect, knowledge, freedom from delusion, forbearance, truth, control of the senses, control of the mind, pleasure, pain, birth, death, fear, and fearlessness as well.
10.5अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥5॥
ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo ’yaśaḥ |
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ
- अहिंसा
- अहिंसा
- समता
- समता
- तुष्टिः
- संतोष
- तपः
- तप
- दानम्
- दान
- यशः
- यश
- अयशः
- अपयश
- भवन्ति
- होते हैं
- भावाः
- भाव
- भूतानाम्
- प्राणियों के
- मत्तः
- मुझसे
- एव
- ही
- पृथग्विधाः
- नाना प्रकार के
Prose order: अहिंसा समता तुष्टिः तपः दानम् यशः अयशः (इति) भूतानाम् पृथग्विधाः भावाः मत्तः एव भवन्ति।
ahiṃsā samatā tuṣṭiḥ tapaḥ dānam yaśaḥ ayaśaḥ (iti) bhūtānām pṛthagvidhāḥ bhāvāḥ mattaḥ eva bhavanti|
Nonviolence, evenness, contentment, austerity, charity, fame, and disgrace: these varied states of beings arise from me alone.
10.6महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥6॥
maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā |
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ
- महर्षयः
- महर्षि
- सप्त
- सात
- पूर्वे
- पूर्व के
- चत्वारः
- चार
- मनवः
- मनु
- तथा
- तथा
- मद्भावाः
- मेरे भाव वाले
- मानसाः
- मन से उत्पन्न
- जाताः
- हुए हैं
- येषाम्
- जिनकी
- लोके
- संसार में
- इमाः
- ये
- प्रजाः
- प्रजा
Prose order: सप्त महर्षयः, पूर्वे चत्वारः, तथा मनवः मद्भावाः मानसाः जाताः, येषाम् लोके इमाः प्रजाः।
sapta maharṣayaḥ, pūrve catvāraḥ, tathā manavaḥ madbhāvāḥ mānasāḥ jātāḥ, yeṣām loke imāḥ prajāḥ|
The seven great sages, the four before them, and the Manus were born of my mind and share my nature, and from them come these creatures in the world.
10.7एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥7॥
etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |
so ’vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ
- एताम्
- इस
- विभूतिम्
- विभूति को
- योगम्
- योग को
- च
- और
- मम
- मेरी
- यः
- जो
- वेत्ति
- जानता है
- तत्त्वतः
- तत्त्व से
- सः
- वह
- अविकम्पेन
- अविचल
- योगेन
- योग से
- युज्यते
- युक्त होता है
- न
- नहीं
- अत्र
- इसमें
- संशयः
- संशय
Prose order: यः मम एताम् विभूतिम् योगम् च तत्त्वतः वेत्ति, सः अविकम्पेन योगेन युज्यते, अत्र संशयः न।
yaḥ mama etām vibhūtim yogam ca tattvataḥ vetti, saḥ avikampena yogena yujyate, atra saṃśayaḥ na|
One who truly knows this manifestation and this power of mine becomes established in unwavering yoga; of this there is no doubt.
10.8अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥8॥
ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate |
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ
- अहम्
- मैं
- सर्वस्य
- सबकी
- प्रभवः
- उत्पत्ति का कारण
- मत्तः
- मुझसे
- सर्वम्
- सब
- प्रवर्तते
- प्रवृत्त होता है
- इति
- ऐसा
- मत्वा
- मानकर
- भजन्ते
- भजते हैं
- माम्
- मुझे
- बुधाः
- बुद्धिमान् लोग
- भावसमन्विताः
- श्रद्धा भाव से युक्त
Prose order: अहम् सर्वस्य प्रभवः, मत्तः सर्वम् प्रवर्तते, इति मत्वा भावसमन्विताः बुधाः माम् भजन्ते।
aham sarvasya prabhavaḥ, mattaḥ sarvam pravartate, iti matvā bhāvasamanvitāḥ budhāḥ mām bhajante|
I am the origin of all, and from me everything proceeds; knowing this, the wise, filled with devotion, worship me.
10.9मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥9॥
maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam |
kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
- मच्चित्ताः
- मुझमें चित्त लगाए हुए
- मद्गतप्राणाः
- मुझमें प्राण अर्पित किए हुए
- बोधयन्तः
- बोध कराते हुए
- परस्परम्
- आपस में
- कथयन्तः
- कथा कहते हुए
- च
- और
- माम्
- मेरी
- नित्यम्
- नित्य
- तुष्यन्ति
- संतुष्ट होते हैं
- च
- और
- रमन्ति
- रमण करते हैं
- च
- और
Prose order: मच्चित्ताः मद्गतप्राणाः परस्परम् बोधयन्तः माम् नित्यम् कथयन्तः च तुष्यन्ति च रमन्ति च।
maccittāḥ madgataprāṇāḥ parasparam bodhayantaḥ mām nityam kathayantaḥ ca tuṣyanti ca ramanti ca|
With their minds fixed on me and their lives given over to me, enlightening one another and always speaking of me, they are content and they rejoice.
10.10तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥10॥
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te
- तेषाम्
- उन
- सततयुक्तानाम्
- निरंतर मुझमें लगे हुए
- भजताम्
- भजने वालों को
- प्रीतिपूर्वकम्
- प्रेमपूर्वक
- ददामि
- देता हूँ
- बुद्धियोगम्
- बुद्धियोग
- तम्
- उस
- येन
- जिससे
- माम्
- मुझे
- उपयान्ति
- प्राप्त होते हैं
- ते
- वे
Prose order: प्रीतिपूर्वकम् भजताम् सततयुक्तानाम् तेषाम् (अहम्) तम् बुद्धियोगम् ददामि, येन ते माम् उपयान्ति।
prītipūrvakam bhajatām satatayuktānām teṣām (aham) tam buddhiyogam dadāmi, yena te mām upayānti|
To those who are ever united with me and worship me with love, I give that yoga of understanding by which they come to me.
10.11तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥11॥
teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ |
nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā
- तेषाम्
- उन पर
- एव
- ही
- अनुकम्पार्थम्
- अनुग्रह करने के लिए
- अहम्
- मैं
- अज्ञानजम्
- अज्ञान से उत्पन्न
- तमः
- अंधकार को
- नाशयामि
- नष्ट करता हूँ
- आत्मभावस्थः
- उनके अंतःकरण में स्थित होकर
- ज्ञानदीपेन
- ज्ञानरूप दीपक से
- भास्वता
- प्रकाशमान
Prose order: तेषाम् एव अनुकम्पार्थम् अहम् आत्मभावस्थः भास्वता ज्ञानदीपेन अज्ञानजम् तमः नाशयामि।
teṣām eva anukampārtham aham ātmabhāvasthaḥ bhāsvatā jñānadīpena ajñānajam tamaḥ nāśayāmi|
Out of compassion for them alone, dwelling within their hearts, I destroy the darkness born of ignorance with the shining lamp of knowledge.
10.12परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥12॥
paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |
puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevam ajaṃ vibhum
- परम्
- परम
- ब्रह्म
- ब्रह्म
- परम्
- परम
- धाम
- धाम
- पवित्रम्
- पवित्र
- परमम्
- परम
- भवान्
- आप
- पुरुषम्
- पुरुष
- शाश्वतम्
- शाश्वत
- दिव्यम्
- दिव्य
- आदिदेवम्
- आदिदेव
- अजम्
- अजन्मा
- विभुम्
- सर्वव्यापी
Prose order: भवान् परम् ब्रह्म, परम् धाम, परमम् पवित्रम्। (त्वाम्) शाश्वतम् दिव्यम् पुरुषम् आदिदेवम् अजम् विभुम् (आहुः)।
bhavān param brahma, param dhāma, paramam pavitram| (tvām) śāśvatam divyam puruṣam ādidevam ajam vibhum (āhuḥ)|
You are the supreme Brahman, the supreme abode, the supreme purifier. You are called the eternal divine Person, the primal God, unborn and all-pervading.
10.13आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥13॥
āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā |
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me
- आहुः
- कहते हैं
- त्वाम्
- आपको
- ऋषयः
- ऋषि
- सर्वे
- सब
- देवर्षिः
- देवर्षि
- नारदः
- नारद
- तथा
- तथा
- असितः
- असित
- देवलः
- देवल
- व्यासः
- व्यास
- स्वयम्
- स्वयं
- च
- और
- एव
- भी
- ब्रवीषि
- कहते हैं
- मे
- हमसे
Prose order: सर्वे ऋषयः, तथा देवर्षिः नारदः, असितः, देवलः, व्यासः त्वाम् (एवम्) आहुः, स्वयम् च एव मे ब्रवीषि।
sarve ṛṣayaḥ, tathā devarṣiḥ nāradaḥ, asitaḥ, devalaḥ, vyāsaḥ tvām (evam) āhuḥ, svayam ca eva me bravīṣi|
All the sages say this of you, as do the divine sage Narada, Asita, Devala, and Vyasa, and you yourself declare it to me.
10.14सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥14॥
sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava |
na hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ
- सर्वम्
- सब
- एतत्
- यह
- ऋतम्
- सत्य
- मन्ये
- मानते हैं
- यत्
- जो
- माम्
- हमसे
- वदसि
- कहते हैं
- केशव
- हे केशव
- न
- नहीं
- हि
- क्योंकि
- ते
- आपके
- भगवन्
- हे भगवन्
- व्यक्तिम्
- प्रकट स्वरूप को
- विदुः
- जानते
- देवाः
- देवता
- न
- न
- दानवाः
- दानव
Prose order: केशव, यत् माम् वदसि, एतत् सर्वम् (अहम्) ऋतम् मन्ये। भगवन्, हि ते व्यक्तिम् देवाः न विदुः, दानवाः न (विदुः)।
keśava, yat mām vadasi, etat sarvam (aham) ṛtam manye| bhagavan, hi te vyaktim devāḥ na viduḥ, dānavāḥ na (viduḥ)|
Keshava, I hold all this that you tell me to be true. Blessed Lord, neither the gods nor the demons know your manifestation.
10.15स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥15॥
svayam evātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate
- स्वयम्
- स्वयं
- एव
- ही
- आत्मना
- अपने से
- आत्मानम्
- अपने को
- वेत्थ
- जानते हैं
- त्वम्
- आप
- पुरुषोत्तम
- हे पुरुषोत्तम
- भूतभावन
- हे प्राणियों को उत्पन्न करने वाले
- भूतेश
- हे प्राणियों के ईश्वर
- देवदेव
- हे देवों के देव
- जगत्पते
- हे जगत् के स्वामी
Prose order: पुरुषोत्तम, भूतभावन, भूतेश, देवदेव, जगत्पते, त्वम् स्वयम् एव आत्मना आत्मानम् वेत्थ।
puruṣottama, bhūtabhāvana, bhūteśa, devadeva, jagatpate, tvam svayam eva ātmanā ātmānam vettha|
Supreme Person, creator of beings, lord of beings, God of gods, master of the world, you alone know yourself by yourself.
10.16वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥16॥
vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātmavibhūtayaḥ |
yābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi
- वक्तुम्
- कहने के
- अर्हसि
- योग्य हैं
- अशेषेण
- संपूर्ण रूप से
- दिव्याः
- दिव्य
- हि
- क्योंकि
- आत्मविभूतयः
- अपनी विभूतियाँ
- याभिः
- जिन
- विभूतिभिः
- विभूतियों से
- लोकान्
- लोकों को
- इमान्
- इन
- त्वम्
- आप
- व्याप्य
- व्याप्त करके
- तिष्ठसि
- स्थित हैं
Prose order: हि (त्वम्) दिव्याः आत्मविभूतयः अशेषेण वक्तुम् अर्हसि, याभिः विभूतिभिः त्वम् इमान् लोकान् व्याप्य तिष्ठसि।
hi (tvam) divyāḥ ātmavibhūtayaḥ aśeṣeṇa vaktum arhasi, yābhiḥ vibhūtibhiḥ tvam imān lokān vyāpya tiṣṭhasi|
You alone can fully describe your divine manifestations, those manifestations by which you pervade these worlds and abide in them.
10.17कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥17॥
kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan |
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo ’si bhagavan mayā
- कथम्
- कैसे
- विद्याम्
- जानें
- अहम्
- हम
- योगिन्
- हे योगेश्वर
- त्वाम्
- आपको
- सदा
- सदा
- परिचिन्तयन्
- चिन्तन करते हुए
- केषु केषु
- किन किन
- च
- और
- भावेषु
- भावों में
- चिन्त्यः
- चिन्तन करने योग्य
- असि
- हैं
- भगवन्
- हे भगवन्
- मया
- हमारे द्वारा
Prose order: योगिन्, अहम् सदा परिचिन्तयन् त्वाम् कथम् विद्याम्? भगवन्, केषु केषु च भावेषु (त्वम्) मया चिन्त्यः असि?
yogin, aham sadā paricintayan tvām katham vidyām? bhagavan, keṣu keṣu ca bhāveṣu (tvam) mayā cintyaḥ asi?
Yogin, how may I know you by meditating on you constantly? Blessed Lord, in what various forms are you to be contemplated by me?
10.18विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥18॥
vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |
bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me ’mṛtam
- विस्तरेण
- विस्तार से
- आत्मनः
- अपने
- योगम्
- योग को
- विभूतिम्
- विभूति को
- च
- और
- जनार्दन
- हे जनार्दन
- भूयः
- फिर
- कथय
- कहिए
- तृप्तिः
- तृप्ति
- हि
- क्योंकि
- शृण्वतः
- सुनते हुए
- न
- नहीं
- अस्ति
- होती
- मे
- हमको
- अमृतम्
- अमृत को
Prose order: जनार्दन, आत्मनः योगम् विभूतिम् च भूयः विस्तरेण कथय, हि अमृतम् शृण्वतः मे तृप्तिः न अस्ति।
janārdana, ātmanaḥ yogam vibhūtim ca bhūyaḥ vistareṇa kathaya, hi amṛtam śṛṇvataḥ me tṛptiḥ na asti|
Janardana, tell me again in full detail of your yoga and your manifestations, for as I listen to this nectar I find no satiety.
10.19हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥19॥
hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātmavibhūtayaḥ |
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāsty anto vistarasya me
- हन्त
- अच्छा
- ते
- आपसे
- कथयिष्यामि
- कहूँगा
- दिव्याः
- दिव्य
- हि
- निश्चय ही
- आत्मविभूतयः
- अपनी विभूतियाँ
- प्राधान्यतः
- प्रधानता से
- कुरुश्रेष्ठ
- हे कुरुश्रेष्ठ
- न
- नहीं
- अस्ति
- है
- अन्तः
- अन्त
- विस्तरस्य
- विस्तार का
- मे
- मेरे
Prose order: कुरुश्रेष्ठ, हन्त, (अहम्) दिव्याः आत्मविभूतयः प्राधान्यतः ते कथयिष्यामि, हि मे विस्तरस्य अन्तः न अस्ति।
kuruśreṣṭha, hanta, (aham) divyāḥ ātmavibhūtayaḥ prādhānyataḥ te kathayiṣyāmi, hi me vistarasya antaḥ na asti|
Very well, best of the Kurus, I shall tell you of my divine manifestations in their chief forms, for there is no end to my extent.
10.20अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥20॥
aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ |
aham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca
- अहम्
- मैं
- आत्मा
- आत्मा
- गुडाकेश
- हे गुडाकेश
- सर्वभूताशयस्थितः
- सब प्राणियों के हृदय में स्थित
- अहम्
- मैं
- आदिः
- आदि
- च
- और
- मध्यम्
- मध्य
- च
- और
- भूतानाम्
- प्राणियों का
- अन्तः
- अन्त
- एव
- भी
- च
- और
Prose order: गुडाकेश, अहम् सर्वभूताशयस्थितः आत्मा। अहम् भूतानाम् आदिः च मध्यम् च अन्तः एव च।
guḍākeśa, aham sarvabhūtāśayasthitaḥ ātmā| aham bhūtānām ādiḥ ca madhyam ca antaḥ eva ca|
Gudakesha, I am the Self seated in the hearts of all beings. I am the beginning, the middle, and also the end of beings.
10.21आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥21॥
ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān |
marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī
- आदित्यानाम्
- आदित्यों में
- अहम्
- मैं
- विष्णुः
- विष्णु
- ज्योतिषाम्
- ज्योतियों में
- रविः
- सूर्य
- अंशुमान्
- किरणों वाला
- मरीचिः
- मरीचि
- मरुताम्
- मरुतों में
- अस्मि
- हूँ
- नक्षत्राणाम्
- नक्षत्रों में
- अहम्
- मैं
- शशी
- चन्द्रमा
Prose order: अहम् आदित्यानाम् विष्णुः, ज्योतिषाम् अंशुमान् रविः, मरुताम् मरीचिः अस्मि, नक्षत्राणाम् अहम् शशी।
aham ādityānām viṣṇuḥ, jyotiṣām aṃśumān raviḥ, marutām marīciḥ asmi, nakṣatrāṇām aham śaśī|
Among the Adityas I am Vishnu, and among lights I am the radiant sun. Among the Maruts I am Marichi, and among the stars I am the moon.
10.22वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥22॥
vedānāṃ sāmavedo ’smi devānām asmi vāsavaḥ |
indriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā
- वेदानाम्
- वेदों में
- सामवेदः
- सामवेद
- अस्मि
- हूँ
- देवानाम्
- देवों में
- अस्मि
- हूँ
- वासवः
- इन्द्र
- इन्द्रियाणाम्
- इन्द्रियों में
- मनः
- मन
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- भूतानाम्
- प्राणियों में
- अस्मि
- हूँ
- चेतना
- चेतना
Prose order: वेदानाम् सामवेदः अस्मि, देवानाम् वासवः अस्मि, इन्द्रियाणाम् च मनः अस्मि, भूतानाम् चेतना अस्मि।
vedānām sāmavedaḥ asmi, devānām vāsavaḥ asmi, indriyāṇām ca manaḥ asmi, bhūtānām cetanā asmi|
Among the Vedas I am the Sama Veda, and among the gods I am Vasava, who is Indra. Among the senses I am the mind, and in living beings I am consciousness.
10.23रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥23॥
rudrāṇāṃ śaṃkaraś cāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |
vasūnāṃ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham
- रुद्राणाम्
- रुद्रों में
- शंकरः
- शंकर
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- वित्तेशः
- धन का स्वामी कुबेर
- यक्षरक्षसाम्
- यक्षों और राक्षसों में
- वसूनाम्
- वसुओं में
- पावकः
- अग्नि
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- मेरुः
- मेरु
- शिखरिणाम्
- शिखर वाले पर्वतों में
- अहम्
- मैं
Prose order: रुद्राणाम् च शंकरः अस्मि, यक्षरक्षसाम् वित्तेशः (अस्मि), वसूनाम् च पावकः अस्मि, शिखरिणाम् अहम् मेरुः।
rudrāṇām ca śaṃkaraḥ asmi, yakṣarakṣasām vitteśaḥ (asmi), vasūnām ca pāvakaḥ asmi, śikhariṇām aham meruḥ|
Among the Rudras I am Shankara, and among the Yakshas and Rakshasas I am Kubera, the lord of wealth. Among the Vasus I am fire, and among peaked mountains I am Meru.
10.24पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥24॥
purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |
senānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ
- पुरोधसाम्
- पुरोहितों में
- च
- और
- मुख्यम्
- मुख्य
- माम्
- मुझे
- विद्धि
- जानिए
- पार्थ
- हे पार्थ
- बृहस्पतिम्
- बृहस्पति
- सेनानीनाम्
- सेनापतियों में
- अहम्
- मैं
- स्कन्दः
- स्कन्द
- सरसाम्
- जलाशयों में
- अस्मि
- हूँ
- सागरः
- समुद्र
Prose order: पार्थ, पुरोधसाम् च मुख्यम् बृहस्पतिम् माम् विद्धि। सेनानीनाम् अहम् स्कन्दः, सरसाम् सागरः अस्मि।
pārtha, purodhasām ca mukhyam bṛhaspatim mām viddhi| senānīnām aham skandaḥ, sarasām sāgaraḥ asmi|
Partha, know me to be Brihaspati, the chief among priests. Among commanders of armies I am Skanda, and among bodies of water I am the ocean.
10.25महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥25॥
maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmy ekam akṣaram |
yajñānāṃ japayajño ’smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ
- महर्षीणाम्
- महर्षियों में
- भृगुः
- भृगु
- अहम्
- मैं
- गिराम्
- वाणियों में
- अस्मि
- हूँ
- एकम्
- एक
- अक्षरम्
- अक्षर ओंकार
- यज्ञानाम्
- यज्ञों में
- जपयज्ञः
- जपयज्ञ
- अस्मि
- हूँ
- स्थावराणाम्
- स्थिर रहने वालों में
- हिमालयः
- हिमालय
Prose order: महर्षीणाम् अहम् भृगुः, गिराम् एकम् अक्षरम् अस्मि, यज्ञानाम् जपयज्ञः अस्मि, स्थावराणाम् हिमालयः।
maharṣīṇām aham bhṛguḥ, girām ekam akṣaram asmi, yajñānām japayajñaḥ asmi, sthāvarāṇām himālayaḥ|
Among the great sages I am Bhrigu, and among utterances I am the single syllable Om. Among sacrifices I am the sacrifice of silent repetition, and among immovable things I am the Himalaya.
10.26अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥26॥
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ
- अश्वत्थः
- पीपल
- सर्ववृक्षाणाम्
- सब वृक्षों में
- देवर्षीणाम्
- देवर्षियों में
- च
- और
- नारदः
- नारद
- गन्धर्वाणाम्
- गन्धर्वों में
- चित्ररथः
- चित्ररथ
- सिद्धानाम्
- सिद्धों में
- कपिलः
- कपिल
- मुनिः
- मुनि
Prose order: सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः, देवर्षीणाम् च नारदः, गन्धर्वाणाम् चित्ररथः, सिद्धानाम् कपिलः मुनिः (अहम् अस्मि)।
sarvavṛkṣāṇām aśvatthaḥ, devarṣīṇām ca nāradaḥ, gandharvāṇām citrarathaḥ, siddhānām kapilaḥ muniḥ (aham asmi)|
Among all trees I am the sacred fig tree, and among divine sages I am Narada. Among the Gandharvas I am Chitraratha, and among the perfected ones I am the sage Kapila.
10.27उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥27॥
uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam |
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam
- उच्चैःश्रवसम्
- उच्चैःश्रवा
- अश्वानाम्
- घोड़ों में
- विद्धि
- जानिए
- माम्
- मुझे
- अमृतोद्भवम्
- अमृत के साथ उत्पन्न
- ऐरावतम्
- ऐरावत
- गजेन्द्राणाम्
- श्रेष्ठ हाथियों में
- नराणाम्
- मनुष्यों में
- च
- और
- नराधिपम्
- राजा
Prose order: अश्वानाम् अमृतोद्भवम् उच्चैःश्रवसम्, गजेन्द्राणाम् ऐरावतम्, नराणाम् च नराधिपम् माम् विद्धि।
aśvānām amṛtodbhavam uccaiḥśravasam, gajendrāṇām airāvatam, narāṇām ca narādhipam mām viddhi|
Among horses know me as Uchchaihshravas, born of the nectar. Among lordly elephants I am Airavata, and among men I am the king.
10.28आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥28॥
āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāmadhuk |
prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ
- आयुधानाम्
- शस्त्रों में
- अहम्
- मैं
- वज्रम्
- वज्र
- धेनूनाम्
- गौओं में
- अस्मि
- हूँ
- कामधुक्
- कामधेनु
- प्रजनः
- संतान उत्पत्ति का कारण
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- कन्दर्पः
- कामदेव
- सर्पाणाम्
- सर्पों में
- अस्मि
- हूँ
- वासुकिः
- वासुकि
Prose order: आयुधानाम् अहम् वज्रम्, धेनूनाम् कामधुक् अस्मि, प्रजनः च कन्दर्पः अस्मि, सर्पाणाम् वासुकिः अस्मि।
āyudhānām aham vajram, dhenūnām kāmadhuk asmi, prajanaḥ ca kandarpaḥ asmi, sarpāṇām vāsukiḥ asmi|
Among weapons I am the thunderbolt, and among cows I am Kamadhuk, the wish-fulfilling cow. I am Kandarpa, the god of love who begets offspring, and among serpents I am Vasuki.
10.29अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॢणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥29॥
anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham |
pitḷṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham
- अनन्तः
- अनन्त
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- नागानाम्
- नागों में
- वरुणः
- वरुण
- यादसाम्
- जलचरों में
- अहम्
- मैं
- पितॢणाम्
- पितरों में
- अर्यमा
- अर्यमा
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- यमः
- यम
- संयमताम्
- शासन करने वालों में
- अहम्
- मैं
Prose order: नागानाम् च अनन्तः अस्मि, यादसाम् अहम् वरुणः, पितॢणाम् च अर्यमा अस्मि, संयमताम् अहम् यमः।
nāgānām ca anantaḥ asmi, yādasām aham varuṇaḥ, pitḷṇām ca aryamā asmi, saṃyamatām aham yamaḥ|
Among the Nagas I am Ananta, and among water dwellers I am Varuna. Among the ancestors I am Aryaman, and among those who govern I am Yama.
10.30प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥30॥
prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham |
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro ’haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām
- प्रह्लादः
- प्रह्लाद
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- दैत्यानाम्
- दैत्यों में
- कालः
- काल
- कलयताम्
- गणना करने वालों में
- अहम्
- मैं
- मृगाणाम्
- पशुओं में
- च
- और
- मृगेन्द्रः
- सिंह
- अहम्
- मैं
- वैनतेयः
- गरुड़
- च
- और
- पक्षिणाम्
- पक्षियों में
Prose order: दैत्यानाम् च प्रह्लादः अस्मि, कलयताम् अहम् कालः, मृगाणाम् च अहम् मृगेन्द्रः, पक्षिणाम् च वैनतेयः।
daityānām ca prahlādaḥ asmi, kalayatām aham kālaḥ, mṛgāṇām ca aham mṛgendraḥ, pakṣiṇām ca vainateyaḥ|
Among the Daityas I am Prahlada, and among reckoners I am time. Among beasts I am the lion, and among birds I am Garuda, the son of Vinata.
10.31पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥31॥
pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastrabhṛtām aham |
jhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī
- पवनः
- वायु
- पवताम्
- पवित्र करने वालों में
- अस्मि
- हूँ
- रामः
- राम
- शस्त्रभृताम्
- शस्त्रधारियों में
- अहम्
- मैं
- झषाणाम्
- मछलियों में
- मकरः
- मकर
- च
- और
- अस्मि
- हूँ
- स्रोतसाम्
- नदियों में
- अस्मि
- हूँ
- जाह्नवी
- गंगा
Prose order: पवताम् पवनः अस्मि, शस्त्रभृताम् अहम् रामः, झषाणाम् च मकरः अस्मि, स्रोतसाम् जाह्नवी अस्मि।
pavatām pavanaḥ asmi, śastrabhṛtām aham rāmaḥ, jhaṣāṇām ca makaraḥ asmi, srotasām jāhnavī asmi|
Among purifiers I am the wind, and among bearers of weapons I am Rama. Among fish I am the makara, and among rivers I am the Ganga, daughter of Jahnu.
10.32सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥32॥
sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna |
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham
- सर्गाणाम्
- सृष्टियों का
- आदिः
- आदि
- अन्तः
- अन्त
- च
- और
- मध्यम्
- मध्य
- च
- और
- एव
- भी
- अहम्
- मैं
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- अध्यात्मविद्या
- अध्यात्मविद्या
- विद्यानाम्
- विद्याओं में
- वादः
- वाद
- प्रवदताम्
- विवाद करने वालों में
- अहम्
- मैं
Prose order: अर्जुन, सर्गाणाम् आदिः अन्तः च मध्यम् च एव अहम्। विद्यानाम् अध्यात्मविद्या, प्रवदताम् वादः अहम्।
arjuna, sargāṇām ādiḥ antaḥ ca madhyam ca eva aham| vidyānām adhyātmavidyā, pravadatām vādaḥ aham|
Arjuna, I am the beginning, the end, and also the middle of all creations. Among sciences I am the science of the Self, and among those who debate I am reasoned argument.
10.33अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासिकस्य च
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥33॥
akṣarāṇām akāro ’smi dvaṃdvaḥ sāmāsikasya ca |
aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ
- अक्षराणाम्
- अक्षरों में
- अकारः
- अकार
- अस्मि
- हूँ
- द्वंद्वः
- द्वन्द्व समास
- सामासिकस्य
- समासों में
- च
- और
- अहम्
- मैं
- एव
- ही
- अक्षयः
- अक्षय
- कालः
- काल
- धाता
- धारण पोषण करने वाला
- अहम्
- मैं
- विश्वतोमुखः
- सब ओर मुख वाला
Prose order: अक्षराणाम् अकारः अस्मि, सामासिकस्य च द्वंद्वः, अहम् एव अक्षयः कालः, अहम् विश्वतोमुखः धाता।
akṣarāṇām akāraḥ asmi, sāmāsikasya ca dvaṃdvaḥ, aham eva akṣayaḥ kālaḥ, aham viśvatomukhaḥ dhātā|
Among letters I am the letter A, and among compounds I am the dvandva. I alone am imperishable time, and I am the sustainer whose face is turned everywhere.
10.34मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥34॥
mṛtyuḥ sarvaharaś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām |
kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā
- मृत्युः
- मृत्यु
- सर्वहरः
- सबका हरण करने वाला
- च
- और
- अहम्
- मैं
- उद्भवः
- उत्पत्ति
- च
- और
- भविष्यताम्
- भविष्य में होने वालों की
- कीर्तिः
- कीर्ति
- श्रीः
- श्री
- वाक्
- वाणी
- च
- और
- नारीणाम्
- स्त्रियों में
- स्मृतिः
- स्मृति
- मेधा
- मेधा
- धृतिः
- धृति
- क्षमा
- क्षमा
Prose order: सर्वहरः मृत्युः च अहम्, भविष्यताम् उद्भवः च (अहम्)। नारीणाम् कीर्तिः श्रीः वाक् च स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा (अहम्)।
sarvaharaḥ mṛtyuḥ ca aham, bhaviṣyatām udbhavaḥ ca (aham)| nārīṇām kīrtiḥ śrīḥ vāk ca smṛtiḥ medhā dhṛtiḥ kṣamā (aham)|
I am all-devouring death and the origin of all that is yet to be. Among women I am fame, prosperity, speech, memory, intelligence, steadfastness, and forbearance.
10.35बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥35॥
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham |
māsānāṃ mārgaśīrṣo ’ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ
- बृहत्साम
- बृहत्साम
- तथा
- तथा
- साम्नाम्
- साम मंत्रों में
- गायत्री
- गायत्री
- छन्दसाम्
- छन्दों में
- अहम्
- मैं
- मासानाम्
- महीनों में
- मार्गशीर्षः
- मार्गशीर्ष
- अहम्
- मैं
- ऋतूनाम्
- ऋतुओं में
- कुसुमाकरः
- फूलों को उत्पन्न करने वाला वसन्त
Prose order: तथा साम्नाम् बृहत्साम, छन्दसाम् अहम् गायत्री, मासानाम् अहम् मार्गशीर्षः, ऋतूनाम् कुसुमाकरः।
tathā sāmnām bṛhatsāma, chandasām aham gāyatrī, māsānām aham mārgaśīrṣaḥ, ṛtūnām kusumākaraḥ|
Among the Sama hymns I am the Brihat Sama, and among meters I am the Gayatri. Among months I am Margashirsha, and among seasons I am the flower-bearing spring.
10.36द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥36॥
dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham |
jayo ’smi vyavasāyo ’smi sattvaṃ sattvavatām aham
- द्यूतम्
- द्यूत
- छलयताम्
- छल करने वालों में
- अस्मि
- हूँ
- तेजः
- तेज
- तेजस्विनाम्
- तेजस्वियों में
- अहम्
- मैं
- जयः
- विजय
- अस्मि
- हूँ
- व्यवसायः
- निश्चय
- अस्मि
- हूँ
- सत्त्वम्
- सत्त्व
- सत्त्ववताम्
- सात्त्विक पुरुषों में
- अहम्
- मैं
Prose order: छलयताम् द्यूतम् अस्मि, तेजस्विनाम् अहम् तेजः, जयः अस्मि, व्यवसायः अस्मि, सत्त्ववताम् अहम् सत्त्वम्।
chalayatām dyūtam asmi, tejasvinām aham tejaḥ, jayaḥ asmi, vyavasāyaḥ asmi, sattvavatām aham sattvam|
Among deceivers I am gambling, and among the splendid I am splendor. I am victory, I am resolve, and among the good I am goodness.
10.37वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥37॥
vṛṣṇīnāṃ vāsudevo ’smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ |
munīnām apy ahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ
- वृष्णीनाम्
- वृष्णिवंशियों में
- वासुदेवः
- वासुदेव
- अस्मि
- हूँ
- पाण्डवानाम्
- पाण्डवों में
- धनंजयः
- धनंजय
- मुनीनाम्
- मुनियों में
- अपि
- भी
- अहम्
- मैं
- व्यासः
- व्यास
- कवीनाम्
- कवियों में
- उशना
- उशना
- कविः
- कवि
Prose order: वृष्णीनाम् वासुदेवः अस्मि, पाण्डवानाम् धनंजयः, मुनीनाम् अपि अहम् व्यासः, कवीनाम् उशना कविः।
vṛṣṇīnām vāsudevaḥ asmi, pāṇḍavānām dhanaṃjayaḥ, munīnām api aham vyāsaḥ, kavīnām uśanā kaviḥ|
Among the Vrishnis I am Vasudeva, and among the Pandavas I am Dhananjaya. Among the sages I am Vyasa, and among the seers I am the seer Ushana.
10.38दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥38॥
daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām |
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham
- दण्डः
- दण्ड
- दमयताम्
- दमन करने वालों में
- अस्मि
- हूँ
- नीतिः
- नीति
- अस्मि
- हूँ
- जिगीषताम्
- विजय चाहने वालों में
- मौनम्
- मौन
- च
- और
- एव
- ही
- अस्मि
- हूँ
- गुह्यानाम्
- गुप्त रखने योग्य भावों में
- ज्ञानम्
- ज्ञान
- ज्ञानवताम्
- ज्ञानवानों में
- अहम्
- मैं
Prose order: दमयताम् दण्डः अस्मि, जिगीषताम् नीतिः अस्मि, गुह्यानाम् च मौनम् एव अस्मि, ज्ञानवताम् अहम् ज्ञानम्।
damayatām daṇḍaḥ asmi, jigīṣatām nītiḥ asmi, guhyānām ca maunam eva asmi, jñānavatām aham jñānam|
Among those who punish I am the rod of punishment, and among those who seek victory I am statecraft. Among secrets I am silence, and among the wise I am wisdom.
10.39यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥39॥
yac cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna |
na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram
- यत्
- जो
- च
- और
- अपि
- भी
- सर्वभूतानाम्
- सब प्राणियों का
- बीजम्
- बीज
- तत्
- वह
- अहम्
- मैं
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- न
- नहीं
- तत्
- वह
- अस्ति
- है
- विना
- बिना
- यत्
- जो
- स्यात्
- हो सके
- मया
- मेरे
- भूतम्
- प्राणी
- चराचरम्
- चर या अचर
Prose order: अर्जुन, यत् च अपि सर्वभूतानाम् बीजम्, तत् अहम्। यत् चराचरम् भूतम् मया विना स्यात्, तत् न अस्ति।
arjuna, yat ca api sarvabhūtānām bījam, tat aham| yat carācaram bhūtam mayā vinā syāt, tat na asti|
Arjuna, whatever is the seed of all beings, that too am I. There is no being, moving or unmoving, that could exist without me.
10.40नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥40॥
nānto ’sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa |
eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā
- न
- नहीं
- अन्तः
- अन्त
- अस्ति
- है
- मम
- मेरी
- दिव्यानाम्
- दिव्य
- विभूतीनाम्
- विभूतियों का
- परंतप
- हे परंतप
- एषः
- यह
- तु
- तो
- उद्देशतः
- संक्षेप से
- प्रोक्तः
- कहा गया
- विभूतेः
- विभूति का
- विस्तरः
- विस्तार
- मया
- मेरे द्वारा
Prose order: परंतप, मम दिव्यानाम् विभूतीनाम् अन्तः न अस्ति। एषः विभूतेः विस्तरः तु मया उद्देशतः प्रोक्तः।
paraṃtapa, mama divyānām vibhūtīnām antaḥ na asti| eṣaḥ vibhūteḥ vistaraḥ tu mayā uddeśataḥ proktaḥ|
Parantapa, there is no end to my divine manifestations. This extent of my manifestation I have declared only in brief.
10.41यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ॥41॥
yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā |
tat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam
- यत् यत्
- जो जो
- विभूतिमत्
- विभूति से युक्त
- सत्त्वम्
- वस्तु
- श्रीमत्
- शोभा से युक्त
- ऊर्जितम्
- बल से युक्त
- एव
- भी
- वा
- अथवा
- तत् तत्
- उस उस को
- एव
- ही
- अवगच्छ
- जानिए
- त्वम्
- आप
- मम
- मेरे
- तेजोंशसंभवम्
- तेज के अंश से उत्पन्न
Prose order: यत् यत् विभूतिमत् श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा सत्त्वम्, तत् तत् एव त्वम् मम तेजोंशसंभवम् अवगच्छ।
yat yat vibhūtimat śrīmat ūrjitam eva vā sattvam, tat tat eva tvam mama tejoṃśasaṃbhavam avagaccha|
Whatever being is endowed with glory, with splendor, or with might, know that to have sprung from a fragment of my radiance.
10.42अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन
अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥42॥
atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |
viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat
- अथ वा
- अथवा
- बहुना
- बहुत
- एतेन
- इस
- किम्
- क्या प्रयोजन
- ज्ञातेन
- जानने से
- तव
- आपको
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- विष्टभ्य
- धारण करके
- अहम्
- मैं
- इदम्
- इस
- कृत्स्नम्
- संपूर्ण
- एकांशेन
- एक अंश से
- स्थितः
- स्थित हूँ
- जगत्
- जगत् को
Prose order: अर्जुन, अथ वा एतेन बहुना ज्ञातेन तव किम्? अहम् इदम् कृत्स्नम् जगत् एकांशेन विष्टभ्य स्थितः।
arjuna, atha vā etena bahunā jñātena tava kim? aham idam kṛtsnam jagat ekāṃśena viṣṭabhya sthitaḥ|
Or rather, Arjuna, what need have you of knowing all this in such detail? I stand supporting this entire world with a single fragment of myself.