On this page
The dust of Kurukshetra had not yet settled. Between two armies poised to tear each other apart stood a single chariot, stalled as if it had slipped free of the current of time. Arjuna held the Gandiva, but his mind had snagged somewhere far from the bowstring. And Krishna, seated at the reins in a charioteer’s guise, steered the talk onto new ground. Karma had held the floor until now; the hour of knowledge had arrived. This fourth chapter belongs to that knowledge, how it descends, and who receives it.
The old learning, once more
Krishna said, Partha, this yoga we are placing in your hands is nothing new. It is imperishable, and we taught it long ago, at the dawn of creation, to Vivasvan, the sun god. Vivasvan passed it to his son Manu, and Manu to his own son, King Ikshvaku. Handed down that way from father to son, it stayed alive among the royal sages, kings who were also seers. Then, across a long drift of ages, the teaching slipped from the world and was lost. Today we give that same ancient learning to you, because you are our devotee and our friend, and because this is the supreme secret, not a thing to be opened to just anyone.
The claim was a hard one, and Arjuna put the plain question anyone hearing it would put. Keshava, he asked, your birth came only now, and Vivasvan belonged to the dawn of creation. How am I to believe that you taught him this at the beginning?
The secret of the avatar
Krishna smiled. And here he spoke the words destined to live on millions of lips. Arjuna, he said, many births of ours and of yours have already passed. The difference is a single one: you remember none of them, and we remember every one. We are birthless and deathless, and we are the Lord of all beings, and still we take birth. Ordinary creatures are pulled into the womb by their own past deeds and must take whatever pleasure and pain waits there for them. No such chain binds us. Holding our own nature in check, we step into the world by our own power, the divine potency we call Yogamaya, and we come when we choose, in whatever form the moment asks for.
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥Bharata, whenever dharma declines and adharma raises its head, we bring ourselves forth. To shelter the good, to destroy the wicked, and to set dharma on its feet again, we take birth age after age.
Srimad Bhagavad Gita 4.7, 4.8
This is the doctrine of the avatar, laid open here for the first time in words this clear. In every age, when truth begins to stagger, the Supreme fashions a form for itself and comes down to restore the balance. The cadence of “we take birth age after age” still rings today alongside the bells of temples. And Krishna joined a promise to it: whoever truly grasps the divine mystery of this birth and this action of ours is never born again after leaving the body; he comes to us. This has happened before, many times over. People emptied of attachment, fear, and anger, their minds sunk in us, leaning on us alone, made pure by the same fire of knowledge, have already come home to us.
Every path leads this way
Then Krishna said something of startling generosity. In whatever spirit a person comes to our shelter, he said, in that very spirit we receive him, and in whatever form a seeker holds us, in that very form we answer. Let anyone walk any road; in the end, every road arrives at us. Most people, hungry for quick returns, carry their offerings to one god or another, since in the world of men success won by action comes fast.
He said too that the four orders of society, the Brahmin, the Kshatriya, the Vaishya, and the Shudra, were shaped by us according to quality and work, and that though we authored them, we remain a non-doer, untouched, since no craving for any fruit can reach us. Whoever understands this much about us is not bound by his own work either. Here was the first sutra of karma: a person can labor and still stand inwardly untouched. The ancient seekers of liberation understood it and acted on it; do the same, Krishna told him, act as they acted long before you.
Action, inaction, and wrong action
Now Krishna reached for the finest knot in all of karma and began to loosen it. He set three words before Arjuna. Karma, right work, the duty the scriptures ask of you. Akarma, inaction, the art of staying desireless inside the work so that it leaves no mark on you. And vikarma, forbidden work, the crooked kind that carries a stain. Even the wise get tangled here, he said, because the ways of action run deep and dark.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥Whoever sees inaction within action and action within inaction is the wise one among men. He stands joined in yoga, and though he does all his work, none of it binds him.
Srimad Bhagavad Gita 4.18
The difference is subtle, and most people miss it. A man may labor day and night in full view of the world, yet if he is calm and free of craving within, he rests in akarma the whole time. Another may sit with folded hands while a storm of wanting howls inside him, and he is deep in karma even as he holds still. Watch the mind, then, and whether it has come to rest; the moving of the hands tells you nothing.
Krishna drew the portrait further. The one the wise call a sage sets out on nothing driven by desire or private scheming, and his actions are already burned clean in the fire of knowledge. He has let go of any claim on what his work brings, leans on nothing in the world, wants for nothing, and so, though his hands are full of action, in truth he does nothing at all. He takes whatever comes to him unasked, envies no one, stays level whether he succeeds or fails. For a person like this, free of attachment, his mind settled in knowledge, every act offered up as sacrifice, the whole mass of his karma melts away and binds him no more.
The fire of knowledge
For the close, Krishna turned to sacrifice, yajna. Yajnas come in many kinds, he said. One man offers substance into the fire, another offers austerity, another the restraint of his breath, another the mastery of his senses, and still another pours everything he sees and hears and does into the flame of self-control. Those who live on the nectar left over from sacrifice reach the eternal Brahman; the person who offers nothing at all finds no happiness in this world, and less still in the next. Every one of these offerings is born of action. Above them all stands the sacrifice of knowledge, for all action, without exception, comes to rest at last in knowledge. Just as a blazing fire turns a heap of wood to ash, the fire of knowledge burns every karma to nothing. This is the inner sacrifice, and it rises above every rite performed outside.
Then he handed Arjuna the sutra that belongs to every student who will ever seek a teacher. How does this knowledge come?
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥Know it through humble prostration, know it through true questioning, and know it through seva. The wise who have seen the truth with their own eyes will give you this knowledge.
Srimad Bhagavad Gita 4.34
Three things, then: the bow of the head, the honest question asked with a clean heart, and seva. Without these three, knowledge neither arrives nor stays. And whoever receives it, Krishna said, is never pulled back into delusion, for in its light he comes to see every being first within his own self, and then within us. Seated on this raft of knowledge, even the worst of sinners is carried across the whole ocean of his sins.
Held in a single breath, the chapter says this. The knowledge is ancient; it is lost again and again, and again and again it returns. Nothing on earth cleanses a person the way it does. The road to it is startlingly plain: humility, a true question, and seva. Whoever comes to it with faith and a steady grip on his own senses reaches it, and reaching it, comes quickly to a deep and unshakable peace. The one who will not trust, who lets doubt gnaw at everything, loses this world and the next and any happiness in either. So Krishna closed with a blade held out between them. Take the sword of knowledge, he said, cut through the doubt still knotted in your heart, plant yourself in yoga, and rise.
Source: Srimad Bhagavad Gita
Verse by verse
All 42 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/4/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.
4.1इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥1॥
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam |
vivasvān manave prāha manur ikṣvākave ’bravīt
- इमम्
- इस
- विवस्वते
- विवस्वान् (सूर्य) से
- योगम्
- योग को
- प्रोक्तवान्
- कहा था
- अहम्
- मैंने
- अव्ययम्
- अविनाशी
- विवस्वान्
- सूर्य ने
- मनवे
- मनु से
- प्राह
- कहा
- मनुः
- मनु ने
- इक्ष्वाकवे
- इक्ष्वाकु से
- अब्रवीत्
- कहा
Prose order: अहम् इमम् अव्ययम् योगम् विवस्वते प्रोक्तवान्। विवस्वान् मनवे प्राह। मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत्।
aham imam avyayam yogam vivasvate proktavān| vivasvān manave prāha| manuḥ ikṣvākave abravīt|
I taught this imperishable yoga to Vivasvan, the sun. Vivasvan told it to Manu, and Manu told it to Ikshvaku.
4.2एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः
एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥2॥
evaṃ paraṃparāprāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa
- एवम्
- इस प्रकार
- परंपराप्राप्तम्
- परंपरा से प्राप्त
- इमम्
- इस (योग) को
- राजर्षयः
- राजर्षियों ने
- विदुः
- जाना
- सः
- वह
- कालेन
- काल से
- इह
- यहाँ (इस लोक में)
- महता
- बहुत (लंबे)
- योगः
- योग
- नष्टः
- लुप्त हो गया
- परंतप
- हे परंतप
Prose order: परंतप, एवम् परंपराप्राप्तम् इमम् (योगम्) राजर्षयः विदुः। सः योगः इह महता कालेन नष्टः।
paraṃtapa, evam paraṃparāprāptam imam (yogam) rājarṣayaḥ viduḥ| saḥ yogaḥ iha mahatā kālena naṣṭaḥ|
Handed down in this way through succession, this yoga was known to the royal sages. Over a great span of time, Parantapa, that yoga was lost in this world.
4.3स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥3॥
sa evāyaṃ mayā te ’dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto ’si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam
- सः
- वह
- एव
- ही
- अयम्
- यह
- मया
- मेरे द्वारा
- ते
- आपको
- अद्य
- आज
- योगः
- योग
- प्रोक्तः
- कहा गया
- पुरातनः
- पुरातन
- भक्तः
- भक्त
- असि
- हैं
- मे
- मेरे
- सखा
- सखा
- च
- और
- इति
- इसलिए
- रहस्यम्
- रहस्य
- हि
- क्योंकि
- एतत्
- यह
- उत्तमम्
- उत्तम
Prose order: सः एव अयम् पुरातनः योगः अद्य मया ते प्रोक्तः, (यतः त्वम्) मे भक्तः सखा च असि इति। हि एतत् उत्तमम् रहस्यम्।
saḥ eva ayam purātanaḥ yogaḥ adya mayā te proktaḥ, (yataḥ tvam) me bhaktaḥ sakhā ca asi iti| hi etat uttamam rahasyam|
That same ancient yoga I have declared to you today, because you are my devotee and my friend. This is indeed the supreme secret.
4.4अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः
अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥4॥
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti
- अपरम्
- बाद का (अभी का)
- भवतः
- आपका
- जन्म
- जन्म
- परम्
- पहले का
- जन्म
- जन्म
- विवस्वतः
- विवस्वान् का
- कथम्
- कैसे
- एतत्
- यह
- विजानीयाम्
- मैं जानूँ
- त्वम्
- आपने
- आदौ
- आदि में
- प्रोक्तवान्
- कहा था
- इति
- ऐसा
Prose order: भवतः जन्म अपरम्, विवस्वतः जन्म परम्। त्वम् आदौ (एतम् योगम्) प्रोक्तवान् इति एतत् कथम् विजानीयाम्?
bhavataḥ janma aparam, vivasvataḥ janma param| tvam ādau (etam yogam) proktavān iti etat katham vijānīyām?
Your birth is recent, and the birth of Vivasvan was long ago. How then am I to understand that you declared this at the beginning?
4.5बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥5॥
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa
- बहूनि
- बहुत से
- मे
- मेरे
- व्यतीतानि
- बीत चुके
- जन्मानि
- जन्म
- तव
- आपके
- च
- और
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- तानि
- उन
- अहम्
- मैं
- वेद
- जानता हूँ
- सर्वाणि
- सबको
- न
- नहीं
- त्वम्
- आप
- वेत्थ
- जानते
- परंतप
- हे परंतप
Prose order: अर्जुन, मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि। परंतप, तानि सर्वाणि अहम् वेद, त्वम् न वेत्थ।
arjuna, me tava ca bahūni janmāni vyatītāni| paraṃtapa, tāni sarvāṇi aham veda, tvam na vettha|
Many births of mine have passed, Arjuna, and many of yours as well. I know them all, Parantapa; you do not know them.
4.6अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥6॥
ajo ’pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro ’pi san |
prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātmamāyayā
- अजः
- अजन्मा
- अपि
- भी
- सन्
- होते हुए
- अव्ययात्मा
- अविनाशी स्वरूप वाला
- भूतानाम्
- प्राणियों का
- ईश्वरः
- ईश्वर
- अपि
- भी
- सन्
- होते हुए
- प्रकृतिम्
- प्रकृति को
- स्वाम्
- अपनी
- अधिष्ठाय
- अधीन करके
- संभवामि
- प्रकट होता हूँ
- आत्ममायया
- अपनी माया से
Prose order: अजः अव्ययात्मा अपि सन्, भूतानाम् ईश्वरः अपि सन्, (अहम्) स्वाम् प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया संभवामि।
ajaḥ avyayātmā api san, bhūtānām īśvaraḥ api san, (aham) svām prakṛtim adhiṣṭhāya ātmamāyayā saṃbhavāmi|
Though I am unborn and imperishable in nature, and though I am the lord of all beings, I take command of my own nature and come into being through my own maya.
4.7यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥7॥
yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata |
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham
- यदा यदा
- जब जब
- हि
- निश्चय ही
- धर्मस्य
- धर्म की
- ग्लानिः
- हानि
- भवति
- होती है
- भारत
- हे भारत
- अभ्युत्थानम्
- वृद्धि
- अधर्मस्य
- अधर्म की
- तदा
- तब
- आत्मानम्
- अपने रूप को
- सृजामि
- रचता हूँ
- अहम्
- मैं
Prose order: भारत, यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः अधर्मस्य अभ्युत्थानम् (च) भवति, तदा अहम् आत्मानम् सृजामि।
bhārata, yadā yadā hi dharmasya glāniḥ adharmasya abhyutthānam (ca) bhavati, tadā aham ātmānam sṛjāmi|
Whenever righteousness declines and unrighteousness rises, Bharata, at that time I bring myself forth.
4.8परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥8॥
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge
- परित्राणाय
- रक्षा के लिए
- साधूनाम्
- साधु पुरुषों की
- विनाशाय
- विनाश के लिए
- च
- और
- दुष्कृताम्
- दुष्कर्म करने वालों के
- धर्मसंस्थापनार्थाय
- धर्म की भली प्रकार स्थापना के लिए
- संभवामि
- प्रकट होता हूँ
- युगे युगे
- युग युग में
Prose order: साधूनाम् परित्राणाय, दुष्कृताम् विनाशाय, धर्मसंस्थापनार्थाय च (अहम्) युगे युगे संभवामि।
sādhūnām paritrāṇāya, duṣkṛtām vināśāya, dharmasaṃsthāpanārthāya ca (aham) yuge yuge saṃbhavāmi|
For the protection of the good, for the destruction of evildoers, and for the firm establishment of righteousness, I come into being age after age.
4.9जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥9॥
janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti mām eti so ’rjuna
- जन्म
- जन्म
- कर्म
- कर्म
- च
- और
- मे
- मेरे
- दिव्यम्
- दिव्य
- एवम्
- इस प्रकार
- यः
- जो
- वेत्ति
- जानता है
- तत्त्वतः
- तत्त्व से
- त्यक्त्वा
- त्याग कर
- देहम्
- शरीर को
- पुनर्जन्म
- फिर जन्म को
- न
- नहीं
- एति
- पाता
- माम्
- मुझे
- एति
- प्राप्त होता है
- सः
- वह
- अर्जुन
- हे अर्जुन
Prose order: अर्जुन, यः मे दिव्यम् जन्म कर्म च एवम् तत्त्वतः वेत्ति, सः देहम् त्यक्त्वा पुनर्जन्म न एति, माम् एति।
arjuna, yaḥ me divyam janma karma ca evam tattvataḥ vetti, saḥ deham tyaktvā punarjanma na eti, mām eti|
Whoever knows in truth my divine birth and action in this way, Arjuna, does not take birth again after leaving the body. That one comes to me.
4.10वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥10॥
vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ |
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ
- वीतरागभयक्रोधाः
- राग, भय और क्रोध से रहित
- मन्मयाः
- मुझमें तन्मय
- माम्
- मेरे
- उपाश्रिताः
- आश्रित
- बहवः
- बहुत लोग
- ज्ञानतपसा
- ज्ञानरूप तप से
- पूताः
- पवित्र होकर
- मद्भावम्
- मेरे स्वरूप को
- आगताः
- प्राप्त हो गए
Prose order: वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः माम् उपाश्रिताः बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावम् आगताः।
vītarāgabhayakrodhāḥ manmayāḥ mām upāśritāḥ bahavaḥ jñānatapasā pūtāḥ madbhāvam āgatāḥ|
Freed from attachment, fear, and anger, absorbed in me and taking refuge in me, many have been purified by the austerity of knowledge and have attained my being.
4.11ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥11॥
ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
- ये
- जो
- यथा
- जिस प्रकार
- माम्
- मुझे
- प्रपद्यन्ते
- भजते हैं
- तान्
- उन्हें
- तथा
- उसी प्रकार
- एव
- ही
- भजामि
- भजता हूँ
- अहम्
- मैं
- मम
- मेरे
- वर्त्म
- मार्ग का
- अनुवर्तन्ते
- अनुसरण करते हैं
- मनुष्याः
- मनुष्य
- पार्थ
- हे पार्थ
- सर्वशः
- सब प्रकार से
Prose order: ये माम् यथा प्रपद्यन्ते, तान् अहम् तथा एव भजामि। पार्थ, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते।
ye mām yathā prapadyante, tān aham tathā eva bhajāmi| pārtha, manuṣyāḥ sarvaśaḥ mama vartma anuvartante|
In whatever way people approach me, in that same way I favor them. Human beings follow my path in every way, Partha.
4.12काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥12॥
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā
- काङ्क्षन्तः
- चाहते हुए
- कर्मणाम्
- कर्मों की
- सिद्धिम्
- सिद्धि को
- यजन्ते
- पूजते हैं
- इह
- इस लोक में
- देवताः
- देवताओं को
- क्षिप्रम्
- शीघ्र
- हि
- क्योंकि
- मानुषे
- मनुष्य
- लोके
- लोक में
- सिद्धिः
- सिद्धि
- भवति
- होती है
- कर्मजा
- कर्म से उत्पन्न
Prose order: इह कर्मणाम् सिद्धिम् काङ्क्षन्तः देवताः यजन्ते, हि मानुषे लोके कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रम् भवति।
iha karmaṇām siddhim kāṅkṣantaḥ devatāḥ yajante, hi mānuṣe loke karmajā siddhiḥ kṣipram bhavati|
Longing for success in their actions, people in this world worship the gods, for in the human world success born of action comes quickly.
4.13चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥13॥
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam
- चातुर्वर्ण्यम्
- चार वर्णों का समूह
- मया
- मेरे द्वारा
- सृष्टम्
- रचा गया
- गुणकर्मविभागशः
- गुण और कर्म के विभाग से
- तस्य
- उसका
- कर्तारम्
- कर्ता
- अपि
- भी
- माम्
- मुझे
- विद्धि
- जानिए
- अकर्तारम्
- अकर्ता
- अव्ययम्
- अविनाशी
Prose order: गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यम् मया सृष्टम्। तस्य कर्तारम् अपि माम् अव्ययम् अकर्तारम् विद्धि।
guṇakarmavibhāgaśaḥ cāturvarṇyam mayā sṛṣṭam| tasya kartāram api mām avyayam akartāram viddhi|
The fourfold order was created by me according to the division of qualities and actions. Though I am its author, know me to be the imperishable nondoer.
4.14न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥14॥
na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
iti māṃ yo ’bhijānāti karmabhir na sa badhyate
- न
- नहीं
- माम्
- मुझे
- कर्माणि
- कर्म
- लिम्पन्ति
- लिप्त करते
- न
- नहीं
- मे
- मेरी
- कर्मफले
- कर्मफल में
- स्पृहा
- चाह
- इति
- इस प्रकार
- माम्
- मुझे
- यः
- जो
- अभिजानाति
- तत्त्व से जानता है
- कर्मभिः
- कर्मों से
- न
- नहीं
- सः
- वह
- बध्यते
- बँधता
Prose order: कर्माणि माम् न लिम्पन्ति, मे कर्मफले स्पृहा न (अस्ति)। इति यः माम् अभिजानाति, सः कर्मभिः न बध्यते।
karmāṇi mām na limpanti, me karmaphale spṛhā na (asti)| iti yaḥ mām abhijānāti, saḥ karmabhiḥ na badhyate|
Actions do not stain me, and I have no craving for the fruit of action. Whoever knows me in this way is not bound by actions.
4.15एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥15॥
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam
- एवम्
- इस प्रकार
- ज्ञात्वा
- जानकर
- कृतम्
- किया गया
- कर्म
- कर्म
- पूर्वैः
- पूर्वजों द्वारा
- अपि
- भी
- मुमुक्षुभिः
- मोक्ष चाहने वालों द्वारा
- कुरु
- कीजिए
- कर्म
- कर्म
- एव
- ही
- तस्मात्
- इसलिए
- त्वम्
- आप
- पूर्वैः
- पूर्वजों द्वारा
- पूर्वतरम्
- बहुत पहले से
- कृतम्
- किया गया
Prose order: एवम् ज्ञात्वा पूर्वैः मुमुक्षुभिः अपि कर्म कृतम्। तस्मात् त्वम् पूर्वैः पूर्वतरम् कृतम् कर्म एव कुरु।
evam jñātvā pūrvaiḥ mumukṣubhiḥ api karma kṛtam| tasmāt tvam pūrvaiḥ pūrvataram kṛtam karma eva kuru|
Knowing this, the seekers of liberation in ancient times also performed action. Therefore you too should perform action, as it was performed by the ancients in earlier times.
4.16किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥16॥
kiṃ karma kim akarmeti kavayo ’py atra mohitāḥ |
tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase ’śubhāt
- किम्
- क्या
- कर्म
- कर्म
- किम्
- क्या
- अकर्म
- अकर्म
- इति
- इस विषय में
- कवयः
- बुद्धिमान लोग
- अपि
- भी
- अत्र
- यहाँ
- मोहिताः
- मोहित हैं
- तत्
- वह
- ते
- आपको
- कर्म
- कर्म
- प्रवक्ष्यामि
- भली प्रकार कहूँगा
- यत्
- जिसे
- ज्ञात्वा
- जानकर
- मोक्ष्यसे
- मुक्त हो जाएँगे
- अशुभात्
- अशुभ से
Prose order: किम् कर्म किम् अकर्म इति अत्र कवयः अपि मोहिताः। तत् कर्म ते प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे।
kim karma kim akarma iti atra kavayaḥ api mohitāḥ| tat karma te pravakṣyāmi, yat jñātvā aśubhāt mokṣyase|
Even the wise are confused about what action is and what inaction is. I will explain action to you, and knowing it you will be freed from what is inauspicious.
4.17कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥17॥
karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ
- कर्मणः
- कर्म का (स्वरूप)
- हि
- क्योंकि
- अपि
- भी
- बोद्धव्यम्
- जानना चाहिए
- बोद्धव्यम्
- जानना चाहिए
- च
- और
- विकर्मणः
- विकर्म का
- अकर्मणः
- अकर्म का
- च
- और
- बोद्धव्यम्
- जानना चाहिए
- गहना
- गहन
- कर्मणः
- कर्म की
- गतिः
- गति
Prose order: हि कर्मणः अपि बोद्धव्यम्, विकर्मणः च बोद्धव्यम्, अकर्मणः च बोद्धव्यम्। कर्मणः गतिः गहना।
hi karmaṇaḥ api boddhavyam, vikarmaṇaḥ ca boddhavyam, akarmaṇaḥ ca boddhavyam| karmaṇaḥ gatiḥ gahanā|
One must understand the nature of action, and also the nature of forbidden action, and also the nature of inaction, for the way of action is deep and hard to fathom.
4.18कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥18॥
karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt
- कर्मणि
- कर्म में
- अकर्म
- अकर्म
- यः
- जो
- पश्येत्
- देखे
- अकर्मणि
- अकर्म में
- च
- और
- कर्म
- कर्म
- यः
- जो
- सः
- वह
- बुद्धिमान्
- बुद्धिमान
- मनुष्येषु
- मनुष्यों में
- सः
- वह
- युक्तः
- योगी
- कृत्स्नकर्मकृत्
- सब कर्मों का करने वाला
Prose order: यः कर्मणि अकर्म पश्येत्, यः च अकर्मणि कर्म (पश्येत्), सः मनुष्येषु बुद्धिमान्, सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्।
yaḥ karmaṇi akarma paśyet, yaḥ ca akarmaṇi karma (paśyet), saḥ manuṣyeṣu buddhimān, saḥ yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt|
One who sees inaction in action and action in inaction is wise among human beings. That one is a yogi and has accomplished all action.
4.19यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥19॥
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ |
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ
- यस्य
- जिसके
- सर्वे
- सब
- समारम्भाः
- कर्म
- कामसंकल्पवर्जिताः
- कामना और संकल्प से रहित
- ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्
- ज्ञानरूप अग्नि से भस्म हुए कर्मों वाले को
- तम्
- उसको
- आहुः
- कहते हैं
- पण्डितम्
- पंडित
- बुधाः
- ज्ञानी लोग
Prose order: यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः, तम् ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् बुधाः पण्डितम् आहुः।
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ, tam jñānāgnidagdhakarmāṇam budhāḥ paṇḍitam āhuḥ|
One whose every undertaking is free of desire and willful intent, whose actions have been burned up in the fire of knowledge, the wise call a person of learning.
4.20त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किं चित्करोति सः ॥20॥
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇy abhipravṛtto ’pi naiva kiṃ cit karoti saḥ
- त्यक्त्वा
- त्याग कर
- कर्मफलासङ्गम्
- कर्मफल की आसक्ति को
- नित्यतृप्तः
- सदा तृप्त
- निराश्रयः
- आश्रय रहित
- कर्मणि
- कर्म में
- अभिप्रवृत्तः
- भली प्रकार लगा हुआ
- अपि
- भी
- न
- नहीं
- एव
- ही
- किंचित्
- कुछ भी
- करोति
- करता
- सः
- वह
Prose order: कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा नित्यतृप्तः निराश्रयः सः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि किंचित् न एव करोति।
karmaphalāsaṅgam tyaktvā nityatṛptaḥ nirāśrayaḥ saḥ karmaṇi abhipravṛttaḥ api kiṃcit na eva karoti|
Having given up attachment to the fruit of action, always content and dependent on nothing, such a person does nothing at all even while fully engaged in action.
4.21निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥21॥
nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam
- निराशीः
- आशा रहित
- यतचित्तात्मा
- जिसका चित्त और शरीर वश में है
- त्यक्तसर्वपरिग्रहः
- सब संग्रह का त्याग करने वाला
- शारीरम्
- शरीर संबंधी
- केवलम्
- केवल
- कर्म
- कर्म
- कुर्वन्
- करता हुआ
- न
- नहीं
- आप्नोति
- पाता
- किल्बिषम्
- पाप को
Prose order: निराशीः यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः केवलम् शारीरम् कर्म कुर्वन् किल्बिषम् न आप्नोति।
nirāśīḥ yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ kevalam śārīram karma kurvan kilbiṣam na āpnoti|
Free of expectation, with mind and self controlled, having given up all possessions, such a person performs action with the body alone and incurs no sin.
4.22यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥22॥
yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate
- यदृच्छालाभसंतुष्टः
- अपने आप मिले लाभ में संतुष्ट
- द्वंद्वातीतः
- द्वंद्वों से परे
- विमत्सरः
- ईर्ष्या रहित
- समः
- समान
- सिद्धौ
- सिद्धि में
- असिद्धौ
- असिद्धि में
- च
- और
- कृत्वा
- कर्म करके
- अपि
- भी
- न
- नहीं
- निबध्यते
- बँधता
Prose order: यदृच्छालाभसंतुष्टः द्वंद्वातीतः विमत्सरः सिद्धौ असिद्धौ च समः (सः) कृत्वा अपि न निबध्यते।
yadṛcchālābhasaṃtuṣṭaḥ dvaṃdvātītaḥ vimatsaraḥ siddhau asiddhau ca samaḥ (saḥ) kṛtvā api na nibadhyate|
Content with whatever comes of itself, beyond the pairs of opposites, free of envy, the same in success and in failure, such a person is not bound even while acting.
4.23गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥23॥
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate
- गतसङ्गस्य
- आसक्ति रहित
- मुक्तस्य
- मुक्त पुरुष का
- ज्ञानावस्थितचेतसः
- ज्ञान में स्थित चित्त वाले का
- यज्ञाय
- यज्ञ के लिए
- आचरतः
- आचरण करने वाले का
- कर्म
- कर्म
- समग्रम्
- संपूर्ण
- प्रविलीयते
- विलीन हो जाता है
Prose order: गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय आचरतः (पुरुषस्य) समग्रम् कर्म प्रविलीयते।
gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ yajñāya ācarataḥ (puruṣasya) samagram karma pravilīyate|
For one who is free of attachment, liberated, with mind established in knowledge, acting for the sake of sacrifice, action dissolves completely.
4.24ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥24॥
brahmārpaṇaṃ brahmahavir brahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā
- ब्रह्म
- ब्रह्म
- अर्पणम्
- अर्पण (हवन का साधन)
- ब्रह्म
- ब्रह्म
- हविः
- हवि (आहुति द्रव्य)
- ब्रह्माग्नौ
- ब्रह्मरूप अग्नि में
- ब्रह्मणा
- ब्रह्मरूप कर्ता द्वारा
- हुतम्
- हवन किया गया
- ब्रह्म
- ब्रह्म
- एव
- ही
- तेन
- उसके द्वारा
- गन्तव्यम्
- प्राप्त करने योग्य
- ब्रह्मकर्मसमाधिना
- ब्रह्मरूप कर्म में समाधि वाले
Prose order: अर्पणम् ब्रह्म, हविः ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्रह्माग्नौ हुतम्। ब्रह्मकर्मसमाधिना तेन ब्रह्म एव गन्तव्यम्।
arpaṇam brahma, haviḥ brahma, brahmaṇā brahmāgnau hutam| brahmakarmasamādhinā tena brahma eva gantavyam|
The offering is Brahman, the oblation is Brahman, poured by Brahman into the fire that is Brahman. Brahman alone is reached by one who is absorbed in action that is Brahman.
4.25दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥25॥
daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati
- दैवम्
- देवताओं के पूजन रूप
- एव
- ही
- अपरे
- दूसरे
- यज्ञम्
- यज्ञ को
- योगिनः
- योगी
- पर्युपासते
- भली प्रकार करते हैं
- ब्रह्माग्नौ
- ब्रह्मरूप अग्नि में
- अपरे
- दूसरे
- यज्ञम्
- यज्ञ को
- यज्ञेन
- यज्ञ द्वारा
- एव
- ही
- उपजुह्वति
- हवन करते हैं
Prose order: अपरे योगिनः दैवम् एव यज्ञम् पर्युपासते। अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञेन एव यज्ञम् उपजुह्वति।
apare yoginaḥ daivam eva yajñam paryupāsate| apare brahmāgnau yajñena eva yajñam upajuhvati|
Some yogis devotedly perform sacrifice to the gods. Others offer sacrifice itself as the oblation into the fire of Brahman.
4.26श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥26॥
śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati
- श्रोत्रादीनि
- श्रोत्र आदि
- इन्द्रियाणि
- इंद्रियों को
- अन्ये
- दूसरे
- संयमाग्निषु
- संयम रूप अग्नियों में
- जुह्वति
- हवन करते हैं
- शब्दादीन्
- शब्द आदि
- विषयान्
- विषयों को
- अन्ये
- दूसरे
- इन्द्रियाग्निषु
- इंद्रिय रूप अग्नियों में
- जुह्वति
- हवन करते हैं
Prose order: अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति। अन्ये शब्दादीन् विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।
anye śrotrādīni indriyāṇi saṃyamāgniṣu juhvati| anye śabdādīn viṣayān indriyāgniṣu juhvati|
Some offer the senses, hearing and the rest, into the fires of restraint. Others offer the sense objects, sound and the rest, into the fires of the senses.
4.27सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥27॥
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite
- सर्वाणि
- सब
- इन्द्रियकर्माणि
- इंद्रियों की क्रियाओं को
- प्राणकर्माणि
- प्राणों की क्रियाओं को
- च
- और
- अपरे
- दूसरे
- आत्मसंयमयोगाग्नौ
- आत्मसंयम रूप योगाग्नि में
- जुह्वति
- हवन करते हैं
- ज्ञानदीपिते
- ज्ञान से प्रकाशित
Prose order: अपरे सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति।
apare sarvāṇi indriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi ca jñānadīpite ātmasaṃyamayogāgnau juhvati|
Others offer all the actions of the senses and the actions of the vital breaths into the fire of the yoga of self restraint, kindled by knowledge.
4.28द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥28॥
dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare |
svādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ
- द्रव्ययज्ञाः
- द्रव्य से यज्ञ करने वाले
- तपोयज्ञाः
- तप रूप यज्ञ करने वाले
- योगयज्ञाः
- योग रूप यज्ञ करने वाले
- तथा
- तथा
- अपरे
- दूसरे
- स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः
- स्वाध्याय और ज्ञान रूप यज्ञ करने वाले
- च
- और
- यतयः
- यत्नशील पुरुष
- संशितव्रताः
- तीक्ष्ण व्रत वाले
Prose order: तथा अपरे संशितव्रताः यतयः द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च (सन्ति)।
tathā apare saṃśitavratāḥ yatayaḥ dravyayajñāḥ tapoyajñāḥ yogayajñāḥ svādhyāyajñānayajñāḥ ca (santi)|
Others, striving ascetics of sharpened vows, perform sacrifice with material offerings, sacrifice through austerity, sacrifice through yoga, and sacrifice through study and knowledge.
4.29अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥29॥
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe ’pānaṃ tathāpare |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
- अपाने
- अपान में
- जुह्वति
- हवन करते हैं
- प्राणम्
- प्राण को
- प्राणे
- प्राण में
- अपानम्
- अपान को
- तथा
- तथा
- अपरे
- दूसरे
- प्राणापानगती
- प्राण और अपान की गतियों को
- रुद्ध्वा
- रोककर
- प्राणायामपरायणाः
- प्राणायाम में तत्पर
Prose order: तथा अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणापानगती रुद्ध्वा अपाने प्राणम् प्राणे अपानम् जुह्वति।
tathā apare prāṇāyāmaparāyaṇāḥ prāṇāpānagatī ruddhvā apāne prāṇam prāṇe apānam juhvati|
Others, devoted to the control of breath, restrain the movements of the outgoing and incoming breaths and offer the outgoing breath into the incoming and the incoming into the outgoing.
4.30अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥30॥
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati |
sarve ’py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ
- अपरे
- दूसरे
- नियताहाराः
- नियमित आहार वाले
- प्राणान्
- प्राणों को
- प्राणेषु
- प्राणों में
- जुह्वति
- हवन करते हैं
- सर्वे
- सब
- अपि
- भी
- एते
- ये
- यज्ञविदः
- यज्ञ को जानने वाले
- यज्ञक्षपितकल्मषाः
- यज्ञ से नष्ट हुए पापों वाले
Prose order: अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति। एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः (सन्ति)।
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati| ete sarve api yajñavidaḥ yajñakṣapitakalmaṣāḥ (santi)|
Others, who regulate their food, offer the vital breaths into the vital breaths. All of these are knowers of sacrifice, and their impurities have been destroyed by sacrifice.
4.31यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥31॥
yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam |
nāyaṃ loko ’sty ayajñasya kuto ’nyaḥ kurusattama
- यज्ञशिष्टामृतभुजः
- यज्ञ से बचे अमृत का भोग करने वाले
- यान्ति
- जाते हैं
- ब्रह्म
- ब्रह्म को
- सनातनम्
- सनातन
- न
- नहीं
- अयम्
- यह
- लोकः
- लोक
- अस्ति
- है
- अयज्ञस्य
- यज्ञ न करने वाले का
- कुतः
- कहाँ से
- अन्यः
- दूसरा (लोक)
- कुरुसत्तम
- हे कुरुश्रेष्ठ
Prose order: यज्ञशिष्टामृतभुजः सनातनम् ब्रह्म यान्ति। कुरुसत्तम, अयज्ञस्य अयम् लोकः न अस्ति, अन्यः कुतः?
yajñaśiṣṭāmṛtabhujaḥ sanātanam brahma yānti| kurusattama, ayajñasya ayam lokaḥ na asti, anyaḥ kutaḥ?
Those who eat the nectar left over from sacrifice go to the eternal Brahman. For one who performs no sacrifice, best of the Kurus, even this world is lost; how then could there be another?
4.32एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥32॥
evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |
karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase
- एवम्
- इस प्रकार
- बहुविधाः
- बहुत प्रकार के
- यज्ञाः
- यज्ञ
- वितताः
- विस्तार से कहे गए
- ब्रह्मणः
- वेद के
- मुखे
- मुख में (वाणी में)
- कर्मजान्
- कर्म से उत्पन्न
- विद्धि
- जानिए
- तान्
- उन
- सर्वान्
- सबको
- एवम्
- इस प्रकार
- ज्ञात्वा
- जानकर
- विमोक्ष्यसे
- मुक्त हो जाएँगे
Prose order: एवम् बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः। तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि। एवम् ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे।
evam bahuvidhāḥ yajñāḥ brahmaṇaḥ mukhe vitatāḥ| tān sarvān karmajān viddhi| evam jñātvā vimokṣyase|
Thus many kinds of sacrifice are spread out in the words of the Veda. Know them all to be born of action; knowing this, you will be liberated.
4.33श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥33॥
śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ paraṃtapa |
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate
- श्रेयान्
- श्रेष्ठ
- द्रव्यमयात्
- द्रव्य से होने वाले
- यज्ञात्
- यज्ञ से
- ज्ञानयज्ञः
- ज्ञान यज्ञ
- परंतप
- हे परंतप
- सर्वम्
- सब
- कर्म
- कर्म
- अखिलम्
- संपूर्ण
- पार्थ
- हे पार्थ
- ज्ञाने
- ज्ञान में
- परिसमाप्यते
- समाप्त हो जाता है
Prose order: परंतप, द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान्। पार्थ, सर्वम् अखिलम् कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते।
paraṃtapa, dravyamayāt yajñāt jñānayajñaḥ śreyān| pārtha, sarvam akhilam karma jñāne parisamāpyate|
The sacrifice of knowledge is better than sacrifice with material things, Parantapa. All action in its entirety culminates in knowledge, Partha.
4.34तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥34॥
tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ
- तत्
- उस (ज्ञान) को
- विद्धि
- जानिए
- प्रणिपातेन
- प्रणाम से
- परिप्रश्नेन
- विनीत प्रश्न से
- सेवया
- सेवा से
- उपदेक्ष्यन्ति
- उपदेश देंगे
- ते
- आपको
- ज्ञानम्
- ज्ञान का
- ज्ञानिनः
- ज्ञानी
- तत्त्वदर्शिनः
- तत्त्व को देखने वाले
Prose order: तत् प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया विद्धि। तत्त्वदर्शिनः ज्ञानिनः ते ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति।
tat praṇipātena paripraśnena sevayā viddhi| tattvadarśinaḥ jñāninaḥ te jñānam upadekṣyanti|
Learn that knowledge through humble prostration, sincere inquiry, and service. The wise who have seen the truth will teach it to you.
4.35यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥35॥
yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava |
yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi
- यत्
- जिसे
- ज्ञात्वा
- जानकर
- न
- नहीं
- पुनः
- फिर
- मोहम्
- मोह को
- एवम्
- इस प्रकार
- यास्यसि
- प्राप्त होंगे
- पाण्डव
- हे पाण्डव
- येन
- जिससे
- भूतानि
- प्राणियों को
- अशेषेण
- संपूर्ण रूप से
- द्रक्ष्यसि
- देखेंगे
- आत्मनि
- अपने में
- अथो
- और फिर
- मयि
- मुझमें
Prose order: पाण्डव, यत् ज्ञात्वा पुनः एवम् मोहम् न यास्यसि, येन अशेषेण भूतानि आत्मनि अथो मयि द्रक्ष्यसि।
pāṇḍava, yat jñātvā punaḥ evam moham na yāsyasi, yena aśeṣeṇa bhūtāni ātmani atho mayi drakṣyasi|
Knowing that, Pandava, you will never again fall into delusion like this. By it you will see all beings without exception in yourself, and then in me.
4.36अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥36॥
api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi
- अपि
- भी
- चेत्
- यदि
- असि
- हैं
- पापेभ्यः
- पापियों से
- सर्वेभ्यः
- सब
- पापकृत्तमः
- सबसे अधिक पाप करने वाले
- सर्वम्
- संपूर्ण
- ज्ञानप्लवेन
- ज्ञानरूप नौका से
- एव
- ही
- वृजिनम्
- पाप को
- संतरिष्यसि
- भली प्रकार पार कर जाएँगे
Prose order: चेत् सर्वेभ्यः पापेभ्यः पापकृत्तमः अपि असि, ज्ञानप्लवेन एव सर्वम् वृजिनम् संतरिष्यसि।
cet sarvebhyaḥ pāpebhyaḥ pāpakṛttamaḥ api asi, jñānaplavena eva sarvam vṛjinam saṃtariṣyasi|
Even if you were the worst sinner among all sinners, you would cross over all wickedness by the boat of knowledge alone.
4.37यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥37॥
yathaidhāṃsi samiddho ’gnir bhasmasāt kurute ’rjuna |
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā
- यथा
- जैसे
- एधांसि
- ईंधन को
- समिद्धः
- प्रज्वलित
- अग्निः
- अग्नि
- भस्मसात्
- भस्म
- कुरुते
- कर देती है
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- ज्ञानाग्निः
- ज्ञानरूप अग्नि
- सर्वकर्माणि
- सब कर्मों को
- भस्मसात्
- भस्म
- कुरुते
- कर देती है
- तथा
- वैसे ही
Prose order: अर्जुन, यथा समिद्धः अग्निः एधांसि भस्मसात् कुरुते, तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते।
arjuna, yathā samiddhaḥ agniḥ edhāṃsi bhasmasāt kurute, tathā jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute|
As a blazing fire reduces firewood to ashes, Arjuna, so the fire of knowledge reduces all actions to ashes.
4.38न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥38॥
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate |
tat svayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati
- न
- नहीं
- हि
- निश्चय ही
- ज्ञानेन
- ज्ञान के
- सदृशम्
- समान
- पवित्रम्
- पवित्र करने वाला
- इह
- इस लोक में
- विद्यते
- है
- तत्
- उस (ज्ञान) को
- स्वयम्
- स्वयं
- योगसंसिद्धः
- योग में भली प्रकार सिद्ध
- कालेन
- समय पाकर
- आत्मनि
- अपने में
- विन्दति
- पा लेता है
Prose order: इह ज्ञानेन सदृशम् पवित्रम् न हि विद्यते। योगसंसिद्धः तत् कालेन स्वयम् आत्मनि विन्दति।
iha jñānena sadṛśam pavitram na hi vidyate| yogasaṃsiddhaḥ tat kālena svayam ātmani vindati|
Nothing in this world purifies like knowledge. One who has become perfected in yoga finds that knowledge within the self, by oneself, in the course of time.
4.39श्रद्धावांल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः
श्रद्धावांल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥39॥
śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ |
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati
- श्रद्धावान्
- श्रद्धावान
- लभते
- पाता है
- ज्ञानम्
- ज्ञान को
- तत्परः
- उसमें तत्पर
- संयतेन्द्रियः
- जितेंद्रिय
- ज्ञानम्
- ज्ञान को
- लब्ध्वा
- पाकर
- पराम्
- परम
- शान्तिम्
- शांति को
- अचिरेण
- शीघ्र ही
- अधिगच्छति
- प्राप्त होता है
Prose order: श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियः ज्ञानम् लभते। ज्ञानम् लब्ध्वा अचिरेण पराम् शान्तिम् अधिगच्छति।
śraddhāvān tatparaḥ saṃyatendriyaḥ jñānam labhate| jñānam labdhvā acireṇa parām śāntim adhigacchati|
One who has faith, who is devoted to it, and whose senses are restrained gains knowledge. Having gained knowledge, that person soon attains supreme peace.
4.40अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥40॥
ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati |
nāyaṃ loko ’sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
- अज्ञः
- अज्ञानी
- च
- और
- अश्रद्दधानः
- श्रद्धा रहित
- च
- और
- संशयात्मा
- संशय करने वाला
- विनश्यति
- नष्ट हो जाता है
- न
- नहीं
- अयम्
- यह
- लोकः
- लोक
- अस्ति
- है
- न
- न
- परः
- परलोक
- न
- न
- सुखम्
- सुख
- संशयात्मनः
- संशय करने वाले के लिए
Prose order: अज्ञः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति। संशयात्मनः अयम् लोकः न अस्ति, न परः, न सुखम्।
ajñaḥ ca aśraddadhānaḥ ca saṃśayātmā vinaśyati| saṃśayātmanaḥ ayam lokaḥ na asti, na paraḥ, na sukham|
The ignorant person who lacks faith and is full of doubt perishes. For the doubting self there is neither this world, nor the next, nor happiness.
4.41योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥41॥
yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam |
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya
- योगसंन्यस्तकर्माणम्
- योग द्वारा कर्मों का संन्यास करने वाले को
- ज्ञानसंछिन्नसंशयम्
- ज्ञान से कटे संशय वाले को
- आत्मवन्तम्
- आत्मपरायण को
- न
- नहीं
- कर्माणि
- कर्म
- निबध्नन्ति
- बाँधते
- धनंजय
- हे धनंजय
Prose order: धनंजय, योगसंन्यस्तकर्माणम् ज्ञानसंछिन्नसंशयम् आत्मवन्तम् कर्माणि न निबध्नन्ति।
dhanaṃjaya, yogasaṃnyastakarmāṇam jñānasaṃchinnasaṃśayam ātmavantam karmāṇi na nibadhnanti|
One who has renounced actions through yoga, whose doubt has been cut away by knowledge, and who is possessed of the self is not bound by actions, Dhananjaya.
4.42तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥42॥
tasmād ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ |
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata
- तस्मात्
- इसलिए
- अज्ञानसंभूतम्
- अज्ञान से उत्पन्न
- हृत्स्थम्
- हृदय में स्थित
- ज्ञानासिना
- ज्ञानरूप तलवार से
- आत्मनः
- अपने
- छित्त्वा
- काटकर
- एनम्
- इस
- संशयम्
- संशय को
- योगम्
- योग में
- आतिष्ठ
- स्थित हो जाइए
- उत्तिष्ठ
- उठिए
- भारत
- हे भारत
Prose order: तस्मात् भारत, आत्मनः हृत्स्थम् अज्ञानसंभूतम् एनम् संशयम् ज्ञानासिना छित्त्वा योगम् आतिष्ठ, उत्तिष्ठ।
tasmāt bhārata, ātmanaḥ hṛtstham ajñānasaṃbhūtam enam saṃśayam jñānāsinā chittvā yogam ātiṣṭha, uttiṣṭha|
Therefore, Bharata, cut away with the sword of knowledge this doubt born of ignorance that dwells in your heart, take your stand in yoga, and rise.
Optional
After the reading, a little play
Explore related passages through a short round. Each answer includes an explanation and a passage link.
Explore a word in context