लुल्ला परिवारLulla Family
← Collection
Actions
GitaDialogue in the middle of crisis

Chapter 3: The Yoga of Action

Reading context
On this page

About 30 minutes

Symbolic illustration for Chapter 3: The Yoga of Action
Visual threshold · Chapter 3: The Yoga of Action

In the second chapter Krishna had spoken of knowledge and of action in the same breath, and a new knot has tightened in Arjuna’s mind. If understanding stands highest of all, why is he being harnessed to this butcher’s work on the field? Why not lay down his weapons, walk away from all of it, and live as a renunciant? The third chapter is Krishna’s answer to that exact tangle, and the answer is folded into its name. Karma yoga: the discipline of staying free on the inside while the hands keep working.

Arjuna puts it to him without softening. Krishna, if in your eyes understanding outranks action, why fasten me to something this terrible? Your words seem to double back on themselves, and my mind turns in circles trying to follow them. Settle on one path, he says, and name it plainly, the single course that will carry me to the highest good. From here to the end of the chapter, Krishna’s reply is the spine of everything.

His first move is a correction. He never ranked understanding above action. Long ago, he tells Arjuna, he set down two separate roads in this world, and a seeker walks one or the other. There is the path of knowledge, taken by those who withdraw into contemplation and hold themselves as one with the changeless. And there is the path of action, taken by those who stay in the thick of the work. Two roads, one summit. Neither is reached by fleeing the world: a man wins nothing by refusing to lift a hand, and no one arrives at perfection by outward renunciation alone. Freedom is earned inside the work itself.

Find these passages in the source

This chapter’s prose groups the principal arguments of Gita 3. These are source passages for its sections, not a claim that every verse has a separate translation. Read terms such as yajna and svadharma in their setting; commentaries do not give them one universal equivalent.

  1. Arjuna’s question about knowledge and action
    3.1 to 4
  2. Action and outward versus inward restraint
    3.5 to 8
  3. Offering, mutual support, and action without attachment
    3.9 to 19
  4. The welfare of the world and the example one sets
    3.20 to 26
  5. Nature, the sense of agency, and the offering of action
    3.27 to 32
  6. Nature, attraction and aversion, and one’s own dharma
    3.33 to 35
  7. Desire and anger: Arjuna’s further question
    3.36 to 43

Editions and comparison: Gita Press (Bhishma Parva 27; Bhagavad Gita 3.1 to 43); Bhaktivedanta Book Trust (Bhagavad Gita 3.1 to 43).

You cannot run from action

Krishna’s next point lands without a cushion. Walking away from work is no escape at all, because walking away is itself an act, and something in you is already choosing it.

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥

No one can hold still, not even for the space of a breath. The three strands of nature keep drawing some work or other out of every one of us, whether we consent to it or not. Sitting down in silence is a deed like any other. So the only question worth asking is the spirit you bring to the acting. The man who makes a show of giving everything up, who stills his hands while his mind keeps circling the very things he claims to have left behind, fools no one but himself, and Krishna has a blunt word for him: hypocrite. The opposite figure is the one who reins in his senses from within, then throws himself into the work without clinging to any of it, and that man stands far above the crowd. Do the work in front of you, Krishna says. Action beats inaction every time. Refuse to act and you cannot so much as keep your own body alive.

Work done as a yajna

Here Krishna lays the idea of yajna (the fire-rite, an offering) over the whole of daily work. To offer is to hand a thing over to something larger than yourself. Do that with your every act and the act loses its power to bind you; it turns into an instrument of freedom. Work grabbed and hoarded for the self ties a man to it and drags him back into birth after birth. The same work, offered, sets him loose. Krishna reaches back to the first morning of creation for the pattern. When Brahma, lord of all creatures, brought mankind into being, he brought them into being together with sacrifice, and he blessed them with it: by this you will flourish; let this be the cow that yields you every desire.

Feed the gods with your offerings, Brahma told them, and the gods will feed you in return; sustaining one another without any grasping, you will both reach the highest good. Fostered this way, the gods pour down every enjoyment you could ask for, and pour it down unasked. And the man who takes all of that and gives nothing back, who swallows the gifts of the gods and returns not one thing to them, is a thief, plain and simple. The reverse holds too. Those who eat only what is left after the offering is made are washed clean of every sin, while those who cook for their own mouths alone are eating sin itself.

Krishna then draws the whole circuit, link by link. Every creature is built out of food. Food comes of rain, rain rises out of sacrifice, sacrifice is set in motion by action, action springs from the Veda, and the Veda issues from the Imperishable itself. So the boundless Absolute is seated, always, at the heart of every true offering. This is the wheel of creation, turning without pause. Whoever takes his place in the world and refuses to turn his share of the wheel, who lives for nothing but feeding his own senses, breathes his whole life away for nothing. One figure stands outside the demand entirely. The one who has found his delight in the Self, who is filled by the Self and content in the Self alone, has no work left that he owes to anyone. Nothing is added to him by acting and nothing is lost by holding still, and he leans on no creature for anything. Even so, he keeps working, freely, for the good of everyone around him.

As the great one acts

From here Krishna turns to a burden that settles on anyone the world looks up to.

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥

Whatever the foremost among us does, everyone else does after him; the measure he sets becomes the measure the whole world lives by. Every move a person at the front makes falls on the people watching, and his responsibility runs exactly as wide as his reach. Krishna offers himself as the proof. There is nothing in all three worlds that he is bound to do, nothing anywhere left for him to gain, and still he never steps out of the work. Because if he did, men would follow him straight into idleness; the worlds would come apart, the order of things would dissolve into confusion, and he would stand as the one who destroyed these people. So he acts, with full care, to hold the world together. Kings before Arjuna understood this. Janaka and others like him, men who had already arrived, kept at their work to the end of their days for one reason only, the good of the world. Holding the world together like this has a name, lokasamgraha, and it is the real reason a wise person never sets the work down.

Who is the real doer

Now Krishna goes after the delusion that turns ordinary work into a set of chains.

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥

Every action, in truth, is being carried out by the three strands of nature turning among themselves. The man swollen with ego misreads the whole thing and announces, I am the one doing this. Loosen that grip, the false certainty of I did it, and the work turns weightless on its own. Watch the strands do their own turning, know yourself as the channel they move through, and you are spared the dead weight of every deed you perform. Krishna carries it one step further. Hand all your actions to God, fix your mind on the Self of all, drop hope and the whisper of mine, and then act, cured of the fever of wanting. Those who take this teaching to heart and live it, with faith and without carping at him, walk free of the bondage of action altogether. Those who scoff at it and turn away lose their footing completely.

Your own dharma is yours

Every living thing moves along the grain of its own nature, and even the wise act according to what they are; raw force of will cannot reverse that current, so the work is to steer it, guiding its flow with the patience of a boatman. And the first current to master is the pair that ambushes everyone. In every sense, and in every object that sense reaches for, attraction lies waiting, and so does its shadow, aversion. Fall under their pull and you are lost, because these two are the highwaymen on the entire road. The chapter’s most practical instruction follows straight from them: know your own place, and fill it to the brim.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥

Your own dharma, carried out imperfectly, is worth more than someone else’s carried out to perfection. To die inside your own dharma is a blessing; another’s, however noble it looks from across the field, has fear folded into it. However bright a role that belongs to someone else may shine, leave it on their shoulders and hold to your own. The Gita prizes this so highly that it circles back to it in the eighteenth chapter.

The gist

At the close, Arjuna asks the question that has been sitting under all of it. What is it, in the end, that drives a man to do wrong even when he wants no part of it, as though shoved from behind by a force he cannot see? Krishna names it at once. It is desire, born of the restless strand of nature, and the moment you thwart it, that same desire flares up as anger. It devours everything and is never once satisfied; feed it and it only burns hotter, the way a fire climbs higher the more you throw on it. This is the real enemy on the road. It works by burying the light of understanding, the way smoke hides a flame, the way dust films a mirror, the way the womb wraps the unborn. It takes up residence in the senses, the mind, and the intellect, and from those rooms inside you it clouds your judgment and hauls you toward the wrong thing.

So Krishna lays out how to fight it. Master the senses first, at the gate, then hunt down the thing that keeps understanding buried. And remember what you are built from, rung by rung: the senses stand above the body, the mind above the senses, the intellect above the mind, and above the intellect, higher than all of them, stands the Self. Knowing that, steadying the restless mind with the clear intellect, strike down the enemy that wears the mask of desire and is so brutally hard to kill. That is the whole chapter in a single breath. Action runs whether you consent to it or not, and your freedom lives in the spirit you bring to it and nowhere else. Do the work as an offering, retire the words I did it, hand the whole of it to God, and keep your own place your own. This is action without craving, and this is karma yoga. The deepest renunciation belongs to the one who stands steady in the middle of the world and keeps on working.

Source: Srimad Bhagavad Gita

Verse by verse

All 43 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/3/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.

3.1ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन

अर्जुन उवाच

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥1॥

jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana |
tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava

ज्यायसी
श्रेष्ठ
चेत्
यदि
कर्मणः
कर्म से
ते
आपकी
मता
मानी गई है
बुद्धिः
बुद्धि (ज्ञान)
जनार्दन
हे जनार्दन
तत्
तो
किम्
क्यों
कर्मणि
कर्म में
घोरे
घोर (भयानक)
माम्
हमें
नियोजयसि
लगाते हैं
केशव
हे केशव

Prose order: जनार्दन, चेत् ते बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी मता, तत् केशव, किम् माम् घोरे कर्मणि नियोजयसि।

janārdana, cet te buddhiḥ karmaṇaḥ jyāyasī matā, tat keśava, kim mām ghore karmaṇi niyojayasi|

If you hold that knowledge is superior to action, Janardana, then why, Keshava, do you urge me into this terrible action?

3.2व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे

व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥2॥

vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo ’ham āpnuyām

व्यामिश्रेण
मिले जुले
एव
ही
वाक्येन
वचन से
बुद्धिम्
बुद्धि को
मोहयसि
मोहित करते हैं
इव
मानो
मे
हमारी
तत्
इसलिए
एकम्
एक बात
वद
कहिए
निश्चित्य
निश्चय करके
येन
जिससे
श्रेयः
कल्याण
अहम्
हम
आप्नुयाम्
प्राप्त करें

Prose order: व्यामिश्रेण एव वाक्येन मे बुद्धिम् मोहयसि इव। तत् निश्चित्य एकम् वद येन अहम् श्रेयः आप्नुयाम्।

vyāmiśreṇa eva vākyena me buddhim mohayasi iva| tat niścitya ekam vada yena aham śreyaḥ āpnuyām|

With these mixed words you seem to bewilder my understanding. So tell me decisively the one thing by which I may attain the highest good.

3.3लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ

श्रीभगवानुवाच

लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥3॥

loke ’smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām

लोके
लोक में
अस्मिन्
इस
द्विविधा
दो प्रकार की
निष्ठा
निष्ठा
पुरा
पहले
प्रोक्ता
कही गई
मया
मेरे द्वारा
अनघ
हे निष्पाप
ज्ञानयोगेन
ज्ञानयोग से
सांख्यानाम्
सांख्ययोगियों की
कर्मयोगेन
कर्मयोग से
योगिनाम्
योगियों की

Prose order: अनघ, अस्मिन् लोके मया पुरा द्विविधा निष्ठा प्रोक्ता, सांख्यानाम् ज्ञानयोगेन, योगिनाम् कर्मयोगेन।

anagha, asmin loke mayā purā dvividhā niṣṭhā proktā, sāṃkhyānām jñānayogena, yoginām karmayogena|

Sinless one, in this world I declared before a twofold path of steadfastness: the path of knowledge for the followers of Sankhya, and the path of action for the yogis.

3.4न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥4॥

na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo ’śnute |
na ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati

न
नहीं
कर्मणाम्
कर्मों के
अनारम्भात्
आरम्भ न करने से
नैष्कर्म्यम्
निष्कर्मता को
पुरुषः
मनुष्य
अश्नुते
प्राप्त करता है
न
नहीं
च
और
संन्यसनात्
त्याग से
एव
ही
सिद्धिम्
सिद्धि को
समधिगच्छति
भली भाँति प्राप्त करता है

Prose order: पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यम् न अश्नुते, संन्यसनात् एव च सिद्धिम् न समधिगच्छति।

puruṣaḥ karmaṇām anārambhāt naiṣkarmyam na aśnute, saṃnyasanāt eva ca siddhim na samadhigacchati|

A person does not attain freedom from action by simply not undertaking actions, and does not reach perfection by renunciation alone.

3.5न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥5॥

na hi kaś cit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarmakṛt |
kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ

न
नहीं
हि
निश्चय ही
कश्चित्
कोई भी
क्षणम्
क्षण
अपि
भी
जातु
कभी
तिष्ठति
रहता है
अकर्मकृत्
कर्म न करने वाला
कार्यते
कराया जाता है
हि
क्योंकि
अवशः
परवश होकर
कर्म
कर्म
सर्वः
सब प्राणी
प्रकृतिजैः
प्रकृति से उत्पन्न
गुणैः
गुणों द्वारा

Prose order: हि कश्चित् जातु क्षणम् अपि अकर्मकृत् न तिष्ठति, हि सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः अवशः कर्म कार्यते।

hi kaścit jātu kṣaṇam api akarmakṛt na tiṣṭhati, hi sarvaḥ prakṛtijaiḥ guṇaiḥ avaśaḥ karma kāryate|

No one can remain even for a moment without performing action, for everyone is helplessly driven to act by the qualities born of nature.

3.6कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥6॥

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

कर्मेन्द्रियाणि
कर्मेन्द्रियों को
संयम्य
रोककर
यः
जो
आस्ते
बैठा रहता है
मनसा
मन से
स्मरन्
स्मरण करता हुआ
इन्द्रियार्थान्
इन्द्रियों के विषयों का
विमूढात्मा
मूढ़ बुद्धि वाला
मिथ्याचारः
मिथ्याचारी
सः
वह
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रियार्थान् स्मरन् आस्ते, सः मिथ्याचारः उच्यते।

yaḥ vimūḍhātmā karmendriyāṇi saṃyamya manasā indriyārthān smaran āste, saḥ mithyācāraḥ ucyate|

One who restrains the organs of action yet sits dwelling in the mind on the objects of the senses is a deluded soul and is called a hypocrite.

3.7यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥7॥

yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate ’rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate

यः
जो
तु
परन्तु
इन्द्रियाणि
इन्द्रियों को
मनसा
मन से
नियम्य
वश में करके
आरभते
आरम्भ करता है
अर्जुन
हे अर्जुन
कर्मेन्द्रियैः
कर्मेन्द्रियों द्वारा
कर्मयोगम्
कर्मयोग को
असक्तः
अनासक्त
सः
वह
विशिष्यते
श्रेष्ठ है

Prose order: अर्जुन, यः तु असक्तः मनसा इन्द्रियाणि नियम्य कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते, सः विशिष्यते।

arjuna, yaḥ tu asaktaḥ manasā indriyāṇi niyamya karmendriyaiḥ karmayogam ārabhate, saḥ viśiṣyate|

But one who controls the senses by the mind, Arjuna, and without attachment undertakes the yoga of action through the organs of action, that person excels.

3.8नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥8॥

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ |
śarīrayātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ

नियतम्
नियत (शास्त्रविहित)
कुरु
कीजिए
कर्म
कर्म
त्वम्
आप
कर्म
कर्म
ज्यायः
श्रेष्ठ है
हि
क्योंकि
अकर्मणः
कर्म न करने से
शरीरयात्रा
शरीर का निर्वाह
अपि
भी
च
और
ते
आपका
न
नहीं
प्रसिध्येत्
सिद्ध होगा
अकर्मणः
कर्म न करने से

Prose order: त्वम् नियतम् कर्म कुरु, हि कर्म अकर्मणः ज्यायः। अकर्मणः च ते शरीरयात्रा अपि न प्रसिध्येत्।

tvam niyatam karma kuru, hi karma akarmaṇaḥ jyāyaḥ| akarmaṇaḥ ca te śarīrayātrā api na prasidhyet|

Perform your prescribed action, for action is superior to inaction. Without action even the maintenance of your body would not be possible.

3.9यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥9॥

yajñārthāt karmaṇo ’nyatra loko ’yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara

यज्ञार्थात्
यज्ञ के लिए किये गये
कर्मणः
कर्म से
अन्यत्र
भिन्न
लोकः
मनुष्य समुदाय
अयम्
यह
कर्मबन्धनः
कर्म से बँधा हुआ
तदर्थम्
उस यज्ञ के लिए
कर्म
कर्म
कौन्तेय
हे कुन्तीपुत्र
मुक्तसङ्गः
आसक्ति से मुक्त
समाचर
भली भाँति कीजिए

Prose order: यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयम् लोकः कर्मबन्धनः। कौन्तेय, मुक्तसङ्गः तदर्थम् कर्म समाचर।

yajñārthāt karmaṇaḥ anyatra ayam lokaḥ karmabandhanaḥ| kaunteya, muktasaṅgaḥ tadartham karma samācara|

Apart from action done as sacrifice, this world is bound by action. Therefore, son of Kunti, perform action for the sake of sacrifice, free from attachment.

3.10सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥10॥

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvam eṣa vo ’stv iṣṭakāmadhuk

सहयज्ञाः
यज्ञ के सहित
प्रजाः
प्रजाओं को
सृष्ट्वा
रचकर
पुरा
सृष्टि के आदि में
उवाच
कहा
प्रजापतिः
प्रजापति ने
अनेन
इस यज्ञ के द्वारा
प्रसविष्यध्वम्
वृद्धि को प्राप्त हों
एषः
यह यज्ञ
वः
आपके लिए
अस्तु
हो
इष्टकामधुक्
इच्छित भोग देने वाला

Prose order: पुरा प्रजापतिः सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा उवाच, अनेन प्रसविष्यध्वम्, एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु।

purā prajāpatiḥ sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā uvāca, anena prasaviṣyadhvam, eṣaḥ vaḥ iṣṭakāmadhuk astu|

In the beginning the Lord of creatures brought forth beings together with sacrifice and said, by this you shall multiply; let this be the giver of your desired enjoyments.

3.11देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥11॥

devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha

देवान्
देवताओं को
भावयत
पुष्ट कीजिए
अनेन
इस यज्ञ से
ते
वे
देवाः
देवता
भावयन्तु
पुष्ट करें
वः
आपको
परस्परम्
एक दूसरे को
भावयन्तः
पुष्ट करते हुए
श्रेयः
कल्याण को
परम्
परम
अवाप्स्यथ
प्राप्त करेंगे

Prose order: अनेन देवान् भावयत, ते देवाः वः भावयन्तु। परस्परम् भावयन्तः परम् श्रेयः अवाप्स्यथ।

anena devān bhāvayata, te devāḥ vaḥ bhāvayantu| parasparam bhāvayantaḥ param śreyaḥ avāpsyatha|

Nourish the gods by this sacrifice, and may those gods nourish you; nourishing one another, you shall attain the highest good.

3.12इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥12॥

iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ

इष्टान्
इच्छित
भोगान्
भोगों को
हि
निश्चय ही
वः
आपको
देवाः
देवता
दास्यन्ते
देंगे
यज्ञभाविताः
यज्ञ से पुष्ट हुए
तैः
उनके द्वारा
दत्तान्
दिये हुए भोगों को
अप्रदाय
बिना दिये
एभ्यः
इन देवताओं को
यः
जो
भुङ्क्ते
भोगता है
स्तेनः
चोर
एव
ही
सः
वह

Prose order: यज्ञभाविताः देवाः हि वः इष्टान् भोगान् दास्यन्ते। तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते, सः स्तेनः एव।

yajñabhāvitāḥ devāḥ hi vaḥ iṣṭān bhogān dāsyante| taiḥ dattān ebhyaḥ apradāya yaḥ bhuṅkte, saḥ stenaḥ eva|

Nourished by sacrifice, the gods will give you the enjoyments you desire. One who enjoys what they have given without offering anything to them in return is simply a thief.

3.13यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥13॥

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt

यज्ञशिष्टाशिनः
यज्ञ से बचा हुआ खाने वाले
सन्तः
सज्जन
मुच्यन्ते
मुक्त हो जाते हैं
सर्वकिल्बिषैः
सब पापों से
भुञ्जते
खाते हैं
ते
वे
तु
परन्तु
अघम्
पाप को
पापाः
पापी
ये
जो
पचन्ति
पकाते हैं
आत्मकारणात्
अपने ही लिए

Prose order: यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते। ये तु आत्मकारणात् पचन्ति, ते पापाः अघम् भुञ्जते।

yajñaśiṣṭāśinaḥ santaḥ sarvakilbiṣaiḥ mucyante| ye tu ātmakāraṇāt pacanti, te pāpāḥ agham bhuñjate|

The good who eat what remains after sacrifice are freed from all sins. But those sinful ones who cook only for themselves eat sin.

3.14अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥14॥

annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasaṃbhavaḥ |
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ

अन्नात्
अन्न से
भवन्ति
उत्पन्न होते हैं
भूतानि
प्राणी
पर्जन्यात्
वर्षा से
अन्नसम्भवः
अन्न की उत्पत्ति
यज्ञात्
यज्ञ से
भवति
होती है
पर्जन्यः
वर्षा
यज्ञः
यज्ञ
कर्मसमुद्भवः
कर्म से उत्पन्न

Prose order: भूतानि अन्नात् भवन्ति, पर्जन्यात् अन्नसम्भवः, पर्जन्यः यज्ञात् भवति, यज्ञः कर्मसमुद्भवः।

bhūtāni annāt bhavanti, parjanyāt annasambhavaḥ, parjanyaḥ yajñāt bhavati, yajñaḥ karmasamudbhavaḥ|

Beings arise from food, food arises from rain, rain arises from sacrifice, and sacrifice is born of action.

3.15कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥15॥

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam

कर्म
कर्म को
ब्रह्मोद्भवम्
ब्रह्म (वेद) से उत्पन्न
विद्धि
जानिए
ब्रह्म
ब्रह्म (वेद) को
अक्षरसमुद्भवम्
अक्षर परमात्मा से उत्पन्न
तस्मात्
इसलिए
सर्वगतम्
सर्वव्यापी
ब्रह्म
ब्रह्म
नित्यम्
सदा
यज्ञे
यज्ञ में
प्रतिष्ठितम्
प्रतिष्ठित है

Prose order: कर्म ब्रह्मोद्भवम् ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् विद्धि। तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम्।

karma brahmodbhavam brahma akṣarasamudbhavam viddhi| tasmāt sarvagatam brahma nityam yajñe pratiṣṭhitam|

Know that action arises from Brahman, the Veda, and that the Veda arises from the imperishable. Therefore the all pervading Brahman is ever established in sacrifice.

3.16एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥16॥

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati

एवम्
इस प्रकार
प्रवर्तितम्
चलाये हुए
चक्रम्
चक्र का
न
नहीं
अनुवर्तयति
अनुसरण करता
इह
इस लोक में
यः
जो
अघायुः
पापमय जीवन वाला
इन्द्रियारामः
इन्द्रियों में रमने वाला
मोघम्
व्यर्थ
पार्थ
हे पार्थ
सः
वह
जीवति
जीता है

Prose order: पार्थ, यः इह एवम् प्रवर्तितम् चक्रम् न अनुवर्तयति, सः अघायुः इन्द्रियारामः मोघम् जीवति।

pārtha, yaḥ iha evam pravartitam cakram na anuvartayati, saḥ aghāyuḥ indriyārāmaḥ mogham jīvati|

One who does not follow this wheel thus set in motion here, Partha, lives in sin, delighting in the senses, and lives in vain.

3.17यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥17॥

yas tv ātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca mānavaḥ |
ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate

यः
जो
तु
परन्तु
आत्मरतिः
आत्मा में ही रमण करने वाला
एव
ही
स्यात्
हो
आत्मतृप्तः
आत्मा में तृप्त
च
और
मानवः
मनुष्य
आत्मनि
आत्मा में
एव
ही
च
और
सन्तुष्टः
सन्तुष्ट
तस्य
उसके लिए
कार्यम्
कर्तव्य
न
नहीं
विद्यते
है

Prose order: यः तु मानवः आत्मरतिः एव आत्मतृप्तः च आत्मनि एव च सन्तुष्टः स्यात्, तस्य कार्यम् न विद्यते।

yaḥ tu mānavaḥ ātmaratiḥ eva ātmatṛptaḥ ca ātmani eva ca santuṣṭaḥ syāt, tasya kāryam na vidyate|

But the person who delights in the Self alone, is satisfied in the Self, and is content in the Self alone has no duty left to perform.

3.18नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥18॥

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaś cana |
na cāsya sarvabhūteṣu kaś cid arthavyapāśrayaḥ

न
नहीं
एव
ही
तस्य
उसका
कृतेन
कर्म करने से
अर्थः
प्रयोजन
न
नहीं
अकृतेन
कर्म न करने से
इह
इस लोक में
कश्चन
कोई
न
नहीं
च
और
अस्य
इसका
सर्वभूतेषु
सब प्राणियों में
कश्चित्
कोई
अर्थव्यपाश्रयः
स्वार्थ का सम्बन्ध

Prose order: इह तस्य कृतेन अर्थः न एव, अकृतेन कश्चन न। सर्वभूतेषु च अस्य कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न।

iha tasya kṛtena arthaḥ na eva, akṛtena kaścana na| sarvabhūteṣu ca asya kaścit arthavyapāśrayaḥ na|

For such a person there is no purpose here in what is done, nor any purpose in what is left undone, and there is no dependence on any being for any object.

3.19तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥19॥

tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ

तस्मात्
इसलिए
असक्तः
अनासक्त होकर
सततम्
निरन्तर
कार्यम्
कर्तव्य
कर्म
कर्म
समाचर
भली भाँति कीजिए
असक्तः
अनासक्त
हि
क्योंकि
आचरन्
करता हुआ
कर्म
कर्म
परम्
परम को
आप्नोति
प्राप्त करता है
पूरुषः
मनुष्य

Prose order: तस्मात् असक्तः सततम् कार्यम् कर्म समाचर। हि असक्तः कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति।

tasmāt asaktaḥ satatam kāryam karma samācara| hi asaktaḥ karma ācaran pūruṣaḥ param āpnoti|

Therefore, unattached, always perform the action that is to be done, for a person who acts without attachment attains the Supreme.

3.20कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥20॥

karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ |
lokasaṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi

कर्मणा
कर्म से
एव
ही
हि
निश्चय ही
संसिद्धिम्
परम सिद्धि को
आस्थिताः
प्राप्त हुए
जनकादयः
जनक आदि
लोकसंग्रहम्
लोकसंग्रह को
एव
ही
अपि
भी
सम्पश्यन्
देखते हुए
कर्तुम्
कर्म करने के
अर्हसि
योग्य हैं

Prose order: जनकादयः हि कर्मणा एव संसिद्धिम् आस्थिताः। लोकसंग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि।

janakādayaḥ hi karmaṇā eva saṃsiddhim āsthitāḥ| lokasaṃgraham eva api sampaśyan kartum arhasi|

By action alone Janaka and others attained perfection. With a view to the welfare of the world as well, you should act.

3.21यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥21॥

yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ |
sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate

यत् यत्
जो जो
आचरति
आचरण करता है
श्रेष्ठः
श्रेष्ठ पुरुष
तत् तत्
वही वही
एव
ही
इतरः
दूसरे
जनः
लोग
सः
वह
यत्
जो
प्रमाणम्
प्रमाण
कुरुते
करता है
लोकः
लोक
तत्
उसका
अनुवर्तते
अनुसरण करता है

Prose order: श्रेष्ठः यत् यत् आचरति, तत् तत् एव इतरः जनः। सः यत् प्रमाणम् कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।

śreṣṭhaḥ yat yat ācarati, tat tat eva itaraḥ janaḥ| saḥ yat pramāṇam kurute, lokaḥ tat anuvartate|

Whatever a great person does, other people do the same. Whatever standard that person sets, the world follows.

3.22न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किं चन

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किं चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥22॥

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana |
nānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi

न
नहीं
मे
मेरा, मुझे
पार्थ
हे पार्थ
अस्ति
है
कर्तव्यम्
कर्तव्य
त्रिषु
तीनों
लोकेषु
लोकों में
किञ्चन
कुछ भी
न
नहीं
अनवाप्तम्
अप्राप्त
अवाप्तव्यम्
प्राप्त करने योग्य
वर्ते
लगे रहते हैं
एव
ही
च
और
कर्मणि
कर्म में

Prose order: पार्थ, त्रिषु लोकेषु मे किञ्चन कर्तव्यम् न अस्ति, अनवाप्तम् अवाप्तव्यम् न, कर्मणि च एव वर्ते।

pārtha, triṣu lokeṣu me kiñcana kartavyam na asti, anavāptam avāptavyam na, karmaṇi ca eva varte|

There is nothing in the three worlds, Partha, that I must do, nor anything to be gained that I have not gained, and yet I remain engaged in action.

3.23यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥23॥

yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

यदि
यदि
हि
निश्चय ही
अहम्
मैं
न
नहीं
वर्तेयम्
लगे रहें
जातु
कभी
कर्मणि
कर्म में
अतन्द्रितः
सावधान होकर
मम
मेरा
वर्त्म
मार्ग का
अनुवर्तन्ते
अनुसरण करते हैं
मनुष्याः
मनुष्य
पार्थ
हे पार्थ
सर्वशः
सब प्रकार से

Prose order: पार्थ, यदि हि अहम् जातु अतन्द्रितः कर्मणि न वर्तेयम्, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते।

pārtha, yadi hi aham jātu atandritaḥ karmaṇi na varteyam, manuṣyāḥ sarvaśaḥ mama vartma anuvartante|

For if I ever failed to engage in action with vigilance, Partha, people would follow my path in every way.

3.24उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥24॥

utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham |
saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ

उत्सीदेयुः
नष्ट हो जाएँ
इमे
ये
लोकाः
लोक
न
नहीं
कुर्याम्
करें
कर्म
कर्म
चेत्
यदि
अहम्
मैं
सङ्करस्य
संकरता के
च
और
कर्ता
कर्ता
स्याम्
हों
उपहन्याम्
नष्ट करने वाले हों
इमाः
इन
प्रजाः
प्रजाओं को

Prose order: चेत् अहम् कर्म न कुर्याम्, इमे लोकाः उत्सीदेयुः, सङ्करस्य च कर्ता स्याम्, इमाः प्रजाः उपहन्याम्।

cet aham karma na kuryām, ime lokāḥ utsīdeyuḥ, saṅkarasya ca kartā syām, imāḥ prajāḥ upahanyām|

If I did not perform action, these worlds would perish; I would be the cause of confusion and would destroy these beings.

3.25सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥25॥

saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṃgraham

सक्ताः
आसक्त
कर्मणि
कर्म में
अविद्वांसः
अज्ञानी लोग
यथा
जैसे
कुर्वन्ति
करते हैं
भारत
हे भारत
कुर्यात्
करे
विद्वान्
ज्ञानी
तथा
वैसे ही
असक्तः
अनासक्त
चिकीर्षुः
करने की इच्छा वाला
लोकसंग्रहम्
लोकसंग्रह

Prose order: भारत, कर्मणि सक्ताः अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति, असक्तः लोकसंग्रहम् चिकीर्षुः विद्वान् तथा कुर्यात्।

bhārata, karmaṇi saktāḥ avidvāṃsaḥ yathā kurvanti, asaktaḥ lokasaṃgraham cikīrṣuḥ vidvān tathā kuryāt|

As the ignorant act with attachment to their work, Bharata, so should the wise act without attachment, wishing for the welfare of the world.

3.26न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥26॥

na buddhibhedaṃ janayed ajñānāṃ karmasaṅginām |
joṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran

न
नहीं
बुद्धिभेदम्
बुद्धि में भ्रम
जनयेत्
उत्पन्न करे
अज्ञानाम्
अज्ञानियों की
कर्मसङ्गिनाम्
कर्म में आसक्त
जोषयेत्
प्रवृत्त करे
सर्वकर्माणि
सब कर्मों में
विद्वान्
ज्ञानी
युक्तः
योगयुक्त
समाचरन्
भली भाँति करता हुआ

Prose order: युक्तः विद्वान् कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानाम् बुद्धिभेदम् न जनयेत्, समाचरन् सर्वकर्माणि जोषयेत्।

yuktaḥ vidvān karmasaṅginām ajñānām buddhibhedam na janayet, samācaran sarvakarmāṇi joṣayet|

The wise should not unsettle the understanding of the ignorant who are attached to action; acting with steady discipline, they should encourage them to perform all actions.

3.27प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥27॥

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāham iti manyate

प्रकृतेः
प्रकृति के
क्रियमाणानि
किये जाते हुए
गुणैः
गुणों द्वारा
कर्माणि
कर्म
सर्वशः
सब प्रकार से
अहङ्कारविमूढात्मा
अहंकार से मोहित अन्तःकरण वाला
कर्ता
कर्ता
अहम्
मैं
इति
ऐसा
मन्यते
मानता है

Prose order: सर्वशः प्रकृतेः गुणैः क्रियमाणानि कर्माणि अहङ्कारविमूढात्मा अहम् कर्ता इति मन्यते।

sarvaśaḥ prakṛteḥ guṇaiḥ kriyamāṇāni karmāṇi ahaṅkāravimūḍhātmā aham kartā iti manyate|

Actions are in every way performed by the qualities of nature, yet one whose mind is deluded by ego thinks, I am the doer.

3.28तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥28॥

tattvavit tu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate

तत्त्ववित्
तत्त्व को जानने वाला
तु
परन्तु
महाबाहो
हे महाबाहु
गुणकर्मविभागयोः
गुण और कर्म के विभाग का
गुणाः
गुण (इन्द्रियाँ)
गुणेषु
गुणों (विषयों) में
वर्तन्ते
बरत रहे हैं
इति
ऐसा
मत्वा
मानकर
न
नहीं
सज्जते
आसक्त होता

Prose order: महाबाहो, गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते।

mahābāho, guṇakarmavibhāgayoḥ tattvavit tu guṇāḥ guṇeṣu vartante iti matvā na sajjate|

But one who knows the truth about the divisions of qualities and actions, mighty armed one, understands that the qualities are acting upon the qualities, and is not attached.

3.29प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु

प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥29॥

prakṛter guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
tān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet

प्रकृतेः
प्रकृति के
गुणसम्मूढाः
गुणों से मोहित
सज्जन्ते
आसक्त होते हैं
गुणकर्मसु
गुणों और कर्मों में
तान्
उन
अकृत्स्नविदः
अपूर्ण ज्ञान वाले
मन्दान्
मन्दबुद्धियों को
कृत्स्नवित्
पूर्ण ज्ञानी
न
नहीं
विचालयेत्
विचलित करे

Prose order: प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते। कृत्स्नवित् तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् न विचालयेत्।

prakṛteḥ guṇasammūḍhāḥ guṇakarmasu sajjante| kṛtsnavit tān akṛtsnavidaḥ mandān na vicālayet|

Those deluded by the qualities of nature become attached to the qualities and their actions. One who knows the whole should not unsettle those dull ones whose knowledge is incomplete.

3.30मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥30॥

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |
nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ

मयि
मुझमें
सर्वाणि
सब
कर्माणि
कर्मों को
संन्यस्य
अर्पण करके
अध्यात्मचेतसा
अध्यात्म में लगे चित्त से
निराशीः
आशा रहित
निर्ममः
ममता रहित
भूत्वा
होकर
युध्यस्व
युद्ध कीजिए
विगतज्वरः
सन्ताप रहित

Prose order: अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य निराशीः निर्ममः विगतज्वरः भूत्वा युध्यस्व।

adhyātmacetasā sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya nirāśīḥ nirmamaḥ vigatajvaraḥ bhūtvā yudhyasva|

Surrendering all actions to me with a mind fixed on the Self, free from desire, free from the sense of mine, and free from feverish anxiety, fight.

3.31ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥31॥

ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ |
śraddhāvanto ’nasūyanto mucyante te ’pi karmabhiḥ

ये
जो
मे
मेरा, मुझे
मतम्
मत का
इदम्
इस
नित्यम्
सदा
अनुतिष्ठन्ति
अनुसरण करते हैं
मानवाः
मनुष्य
श्रद्धावन्तः
श्रद्धा वाले
अनसूयन्तः
दोषदृष्टि से रहित
मुच्यन्ते
मुक्त हो जाते हैं
ते
वे
अपि
भी
कर्मभिः
कर्मों से

Prose order: ये मानवाः श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः मे इदम् मतम् नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते।

ye mānavāḥ śraddhāvantaḥ anasūyantaḥ me idam matam nityam anutiṣṭhanti, te api karmabhiḥ mucyante|

Those people who always follow this teaching of mine, full of faith and free from fault finding, are also released from actions.

3.32ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥32॥

ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |
sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ

ये
जो
तु
परन्तु
एतत्
इस
अभ्यसूयन्तः
दोष देखते हुए
न
नहीं
अनुतिष्ठन्ति
अनुसरण करते
मे
मेरा, मुझे
मतम्
मत का
सर्वज्ञानविमूढान्
सम्पूर्ण ज्ञान में मोहित
तान्
उनको
विद्धि
जानिए
नष्टान्
नष्ट हुए
अचेतसः
विवेकहीन

Prose order: ये तु अभ्यसूयन्तः मे एतत् मतम् न अनुतिष्ठन्ति, तान् सर्वज्ञानविमूढान् अचेतसः नष्टान् विद्धि।

ye tu abhyasūyantaḥ me etat matam na anutiṣṭhanti, tān sarvajñānavimūḍhān acetasaḥ naṣṭān viddhi|

But those who find fault with this teaching of mine and do not follow it, know them to be deluded in all knowledge, senseless, and lost.

3.33सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥33॥

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api |
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati

सदृशम्
अनुसार
चेष्टते
चेष्टा करता है
स्वस्याः
अपनी
प्रकृतेः
प्रकृति के
ज्ञानवान्
ज्ञानी
अपि
भी
प्रकृतिम्
प्रकृति को
यान्ति
प्राप्त होते हैं
भूतानि
प्राणी
निग्रहः
हठ
किम्
क्या
करिष्यति
करेगा

Prose order: ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशम् चेष्टते। भूतानि प्रकृतिम् यान्ति, निग्रहः किम् करिष्यति।

jñānavān api svasyāḥ prakṛteḥ sadṛśam ceṣṭate| bhūtāni prakṛtim yānti, nigrahaḥ kim kariṣyati|

Even a person of knowledge acts according to his own nature. All beings follow their nature; what can restraint accomplish?

3.34इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥34॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |
tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य
प्रत्येक इन्द्रिय के
अर्थे
विषय में
रागद्वेषौ
राग और द्वेष
व्यवस्थितौ
स्थित हैं
तयोः
उन दोनों के
न
नहीं
वशम्
वश में
आगच्छेत्
आए
तौ
वे दोनों
हि
क्योंकि
अस्य
इस मनुष्य के
परिपन्थिनौ
मार्ग के शत्रु

Prose order: इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ। तयोः वशम् न आगच्छेत्, हि तौ अस्य परिपन्थिनौ।

indriyasya indriyasya arthe rāgadveṣau vyavasthitau| tayoḥ vaśam na āgacchet, hi tau asya paripanthinau|

Attraction and aversion lie hidden in the object of every sense. One should not fall under the sway of these two, for they are one’s enemies on the path.

3.35श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥35॥

śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt |
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

श्रेयान्
श्रेष्ठ है
स्वधर्मः
अपना धर्म
विगुणः
गुणरहित भी
परधर्मात्
दूसरे के धर्म से
स्वनुष्ठितात्
भली भाँति आचरण किये हुए
स्वधर्मे
अपने धर्म में
निधनम्
मरना
श्रेयः
कल्याणकारक है
परधर्मः
दूसरे का धर्म
भयावहः
भय देने वाला

Prose order: विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान्। स्वधर्मे निधनम् श्रेयः, परधर्मः भयावहः।

viguṇaḥ svadharmaḥ svanuṣṭhitāt paradharmāt śreyān| svadharme nidhanam śreyaḥ, paradharmaḥ bhayāvahaḥ|

One’s own duty, though imperfect, is better than the duty of another well performed. Death in one’s own duty is better; the duty of another brings danger.

3.36अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः

अर्जुन उवाच

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥36॥

atha kena prayukto ’yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |
anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ

अथ
तो फिर
केन
किससे
प्रयुक्तः
प्रेरित होकर
अयम्
यह
पापम्
पाप का
चरति
आचरण करता है
पूरुषः
मनुष्य
अनिच्छन्
न चाहता हुआ
अपि
भी
वार्ष्णेय
हे वार्ष्णेय
बलात्
बलपूर्वक
इव
मानो
नियोजितः
लगाया हुआ

Prose order: वार्ष्णेय, अथ अयम् पूरुषः अनिच्छन् अपि बलात् इव नियोजितः केन प्रयुक्तः पापम् चरति।

vārṣṇeya, atha ayam pūruṣaḥ anicchan api balāt iva niyojitaḥ kena prayuktaḥ pāpam carati|

Then by what is a person impelled to commit sin, Varshneya, even against his will, as if driven to it by force?

3.37काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः

श्रीभगवानुवाच

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥37॥

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |
mahāśano mahāpāpmā viddhy enam iha vairiṇam

कामः
काम
एषः
यह
क्रोधः
क्रोध
एषः
यह
रजोगुणसमुद्भवः
रजोगुण से उत्पन्न
महाशनः
बहुत खाने वाला
महापाप्मा
महापापी
विद्धि
जानिए
एनम्
इसको
इह
इस विषय में
वैरिणम्
शत्रु

Prose order: एषः रजोगुणसमुद्भवः कामः, एषः क्रोधः, महाशनः महापाप्मा। इह एनम् वैरिणम् विद्धि।

eṣaḥ rajoguṇasamudbhavaḥ kāmaḥ, eṣaḥ krodhaḥ, mahāśanaḥ mahāpāpmā| iha enam vairiṇam viddhi|

It is desire, it is anger, born of the quality of rajas, all devouring and greatly sinful; know this to be the enemy here.

3.38धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥38॥

dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca |
yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam

धूमेन
धुएँ से
आव्रियते
ढक जाती है
वह्निः
अग्नि
यथा
जैसे
आदर्शः
दर्पण
मलेन
मैल से
च
और
यथा
जैसे
उल्बेन
झिल्ली से
आवृतः
ढका हुआ
गर्भः
गर्भ
तथा
वैसे ही
तेन
उस काम से
इदम्
यह (ज्ञान)
आवृतम्
ढका हुआ है

Prose order: यथा धूमेन वह्निः आव्रियते, मलेन च आदर्शः, यथा उल्बेन गर्भः आवृतः, तथा तेन इदम् आवृतम्।

yathā dhūmena vahniḥ āvriyate, malena ca ādarśaḥ, yathā ulbena garbhaḥ āvṛtaḥ, tathā tena idam āvṛtam|

As fire is covered by smoke, as a mirror by dust, and as an embryo by the womb, so is this covered by that desire.

3.39आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥39॥

āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā |
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca

आवृतम्
ढका हुआ है
ज्ञानम्
ज्ञान
एतेन
इस
ज्ञानिनः
ज्ञानी का
नित्यवैरिणा
नित्य शत्रु से
कामरूपेण
काम रूपी
कौन्तेय
हे कुन्तीपुत्र
दुष्पूरेण
कभी न भरने वाले
अनलेन
अग्नि के समान
च
और

Prose order: कौन्तेय, ज्ञानिनः ज्ञानम् एतेन दुष्पूरेण अनलेन च कामरूपेण नित्यवैरिणा आवृतम्।

kaunteya, jñāninaḥ jñānam etena duṣpūreṇa analena ca kāmarūpeṇa nityavairiṇā āvṛtam|

Knowledge is covered, son of Kunti, by this constant enemy of the wise in the form of desire, which is insatiable like fire.

3.40इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥40॥

indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate |
etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam

इन्द्रियाणि
इन्द्रियाँ
मनः
मन
बुद्धिः
बुद्धि
अस्य
इस काम का
अधिष्ठानम्
निवास स्थान
उच्यते
कहा जाता है
एतैः
इनके द्वारा
विमोहयति
मोहित करता है
एषः
यह काम
ज्ञानम्
ज्ञान को
आवृत्य
ढककर
देहिनम्
देहधारी को

Prose order: इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानम् उच्यते। एषः एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् विमोहयति।

indriyāṇi manaḥ buddhiḥ asya adhiṣṭhānam ucyate| eṣaḥ etaiḥ jñānam āvṛtya dehinam vimohayati|

The senses, the mind, and the intellect are said to be its seat. Through these it covers knowledge and deludes the embodied being.

3.41तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥41॥

tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha |
pāpmānaṃ prajahihy enaṃ jñānavijñānanāśanam

तस्मात्
इसलिए
त्वम्
आप
इन्द्रियाणि
इन्द्रियों को
आदौ
पहले
नियम्य
वश में करके
भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठ
पाप्मानम्
पापी
प्रजहि
त्याग दीजिए
हि
निश्चय ही
एनम्
इस काम को
ज्ञानविज्ञाननाशनम्
ज्ञान विज्ञान का नाशक

Prose order: भरतर्षभ, तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनम् पाप्मानम् एनम् हि प्रजहि।

bharatarṣabha, tasmāt tvam ādau indriyāṇi niyamya jñānavijñānanāśanam pāpmānam enam hi prajahi|

Therefore, best of the Bharatas, first control the senses and then cast off this sinful thing that destroys knowledge and discernment.

3.42इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥42॥

indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |
manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ

इन्द्रियाणि
इन्द्रियों को
पराणि
श्रेष्ठ (सूक्ष्म)
आहुः
कहते हैं
इन्द्रियेभ्यः
इन्द्रियों से
परम्
श्रेष्ठ
मनः
मन
मनसः
मन से
तु
और
परा
श्रेष्ठ
बुद्धिः
बुद्धि
यः
जो
बुद्धेः
बुद्धि से
परतः
परे
तु
भी
सः
वह (आत्मा)

Prose order: इन्द्रियाणि पराणि आहुः, इन्द्रियेभ्यः मनः परम्, मनसः तु बुद्धिः परा, यः तु बुद्धेः परतः सः।

indriyāṇi parāṇi āhuḥ, indriyebhyaḥ manaḥ param, manasaḥ tu buddhiḥ parā, yaḥ tu buddheḥ parataḥ saḥ|

The senses, they say, are superior; higher than the senses is the mind; higher than the mind is the intellect; and beyond the intellect is the Self.

3.43एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥43॥

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā |
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam

एवम्
इस प्रकार
बुद्धेः
बुद्धि से
परम्
परे (आत्मा) को
बुद्ध्वा
जानकर
संस्तभ्य
भली भाँति वश में करके
आत्मानम्
मन को
आत्मना
बुद्धि से
जहि
मार डालिए
शत्रुम्
शत्रु को
महाबाहो
हे महाबाहु
कामरूपम्
काम रूपी
दुरासदम्
दुर्जय

Prose order: महाबाहो, एवम् बुद्धेः परम् बुद्ध्वा आत्मना आत्मानम् संस्तभ्य कामरूपम् दुरासदम् शत्रुम् जहि।

mahābāho, evam buddheḥ param buddhvā ātmanā ātmānam saṃstabhya kāmarūpam durāsadam śatrum jahi|

Thus knowing that which is beyond the intellect, mighty armed one, steady the mind by the intellect and slay this enemy in the form of desire, so hard to overcome.