लुल्ला परिवारLulla Family
← Collection
Actions
GitaDialogue in the middle of crisis

Chapter 1: Arjuna’s Despair

Reading context
On this page

About 25 minutes

Symbolic illustration for Chapter 1: Arjuna’s Despair
Visual threshold · Chapter 1: Arjuna’s Despair

The field of Kurukshetra. Two armies stand face to face, and in the narrow ground between them waits the moment from which the entire Gita is born. The teaching will come later. This first chapter belongs to a human being cracking open from within, and that very crack becomes the door through which every word Krishna will speak must enter. The collapse it portrays is one each of us has met, in one form or another.

The blind king’s question

The scene unfolds on the battlefield, yet the one listening sits far away in a palace. Dhritarashtra was born blind, and before the fighting began the sage Vyasa had come to him and offered to make his eyes see, for this war alone, so he could watch it with his own eyes. The old king said no. He could not bear to watch his own family cut itself down. He asked only to hear it. So Vyasa gave that gift of sight instead to Sanjaya, the king’s charioteer and trusted counselor, who could now take in everything on that distant field, near or far, spoken aloud or held silent, and carry it back in words. It is to Sanjaya that the blind king turns.

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥

Dhritarashtra asked, Sanjaya, gathered and hungry for battle on this field of dharma, this Kurukshetra, what did my sons and the sons of Pandu do? The very first word of the whole Gita is dharma, and that one word will keep lighting the road all the way to its end. There is something hidden inside the question. Kurukshetra was old holy ground, a tract where kings and even the gods had once done their austerities, and the blind king half hoped its sanctity had worked on his sons, that standing on such soil they had softened, made peace, and handed the Pandavas back their kingdom. The man asking is blind on the outside; the man answering can see all the way within.

With that sight Sanjaya begins his account of the field. The first great blast came from the Kaurava side. Bhishma, the grand old man of the line, raised a roar like a lion to lift Duryodhana’s heart and blew his conch, and at once kettledrums, tabors, and trumpets crashed in answer across his whole army. Then came the reply. Seated in a chariot drawn by white horses, its tall banner carrying the figure of Hanuman, Krishna lifted his conch, the Panchajanya, and Arjuna his Devadatta. Bhima of the terrible deeds followed on his great Paundra, and Yudhishthira, Nakula, and Sahadeva on theirs, the Anantavijaya, the Sughosha, and the Manipushpaka. One by one the conches of every great warrior filled earth and sky, and that sound reached into the hearts of Dhritarashtra’s sons until the men on the far side shuddered where they stood. Yet through all that noise the story tightens toward a single chariot, the one whose reins rest in the hands of Krishna himself.

The chariot between the two armies

At exactly that moment Arjuna makes his request of the charioteer, Sri Krishna. Achyuta, he says, take my chariot into the middle ground between the two armies and hold it there, so I can look clearly at the men I have to face, and see who has come to fight on the side of Duryodhana. Krishna, who as Hrishikesha is the silent knower of every heart, brings the chariot to rest at dead center, directly before Bhishma, Drona, and all the assembled kings. Then he speaks the words that will decide everything: Partha, behold these Kauravas gathered here. The word he chooses is kinsmen, your own blood, and it reaches straight into a tenderness Arjuna had kept folded away out of sight. That word is the seed from which the whole collapse will grow. Arjuna had asked only to see. What he saw next broke him.

The faces of his own

Arjuna’s gaze sweeps the field, and everywhere it lands it finds his own, standing in both armies, on his side and against him. Fathers and uncles, grandfathers and great-grandfathers, the teachers who raised him, his mother’s brothers, his cousins, his sons and his grandsons, fathers-in-law, the friends of his boyhood. On one flank the grandsire Bhishma, in whose lap he had once played as a child. On the other the teacher Drona, who had set the first bow in his hands and taught him every use of it. The men from whom the kingdom must be won are his own, and the men he must strike down to win it are his own as well.

Before that sight the whole warrior in Arjuna comes apart. The body gives way first, then the mind.

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति॥

He says, Krishna, at the sight of these kinsmen of mine come together for war, my limbs are failing and my mouth has gone dry. The hair rises on my body. Every word of it is the body telling the plain truth. His legs will not hold him, the Gandiva slides from his grip, his skin burns as if from within, and his mind turns like something caught in an unseen whirlpool. He can no longer stand upright.

The unraveling of the family

Arjuna’s dread runs past the deaths themselves and keeps going, down the generations. When a family is destroyed, he says, its oldest traditions die with it, the quiet customs handed down for ages that keep a house on the path and its people from going astray. Once those are gone, adharma floods in and takes hold of the whole house. The women lose their footing and their honor, the settled order of the varnas comes apart, and the bloodlines run together. The dead suffer for it too. Cut off from the rice-and-water offerings their descendants once made for them, the shraddha and the tarpana, the ancestors slip and fall from the resting place they had earned. And those who bring all this about, he has heard, dwell in hell themselves for an age with no fixed end. At the root of a ruin that vast, Arjuna sees himself standing, bow in hand, and the thought shakes him to the marrow.

Defeat even in victory

Arguments crowd up inside him, one on the heels of the next. He does not want victory, he tells Krishna, nor a kingdom, nor the pleasures a kingdom brings. What would he do with any of it once the people he would share it with are dead? A throne won by killing his own would reach him soaked in their blood, and no joy could live in a prize like that. He knows the charge against Duryodhana’s men, that by the old law they are aggressors who have earned death: they set the house of lac on fire, they fed Bhima poison, they cheated at the dice, they dragged Draupadi into the open court. Even so, Arjuna cannot find a way in which killing his own blood ends in anything but sin. Not for this earth, he says, and not even for lordship over all three worlds, would he strike them down. He would sooner let the armed sons of Dhritarashtra cut him down where he stands, unarmed, lifting no hand against them, than win the world this way. The war the Pandavas had tried so hard to avoid, right down to Krishna’s own errand of peace to Hastinapura, now holds Arjuna at its exact center, and no way out will show itself.

This is a moment every one of us knows in some form. A duty stands plainly in front of you, and a voice inside keeps repeating that this one is beyond you. Tradition has a name for the breakdown, vishada, a word that reaches deeper than sadness, down to that dead stop where even the ground a person has always leaned on begins to feel false. And tradition does something stranger with it. It calls this whole chapter a yoga, the Yoga of Arjuna’s Dejection, because a collapse like this, when it happens in front of the right teacher, turns into the first step of the climb.

The falling of the bow

And then comes the moment on which this whole chapter turns.

एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

Sanjaya reports that with these words Arjuna set his bow and arrows down in the middle of the battlefield and sank back into the rear of the chariot, his mind churning with grief. The hand that had once found the hardest marks in the world simply let the Gandiva go. A heavy gloom settled over his face and his eyes filled. That is the first and final truth of the first chapter.

The gist

The first chapter keeps every answer out of reach and stands the question up at its full depth. Arjuna’s breaking is itself the doorway to all the teaching ahead. Until this crack opens within, no high word finds a place to settle. One day each of us stands on that chariot in the middle, face to face with our own people, hands trembling, and from exactly there the Gita begins to speak to us. This chapter is the mirror in which your own fear shows itself clearly for the first time. And where Arjuna’s bow falls, from that very spot, Krishna’s first answer will rise in the next chapter.

Source: Srimad Bhagavad Gita

Verse by verse

All 47 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/1/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.

1.1धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः

धृतराष्ट्र उवाच

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥1॥

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya

धर्मक्षेत्रे
धर्मभूमि में
कुरुक्षेत्रे
कुरुक्षेत्र में
समवेताः
एकत्र हुए
युयुत्सवः
युद्ध की इच्छा वाले
मामकाः
मेरे पुत्रों ने
पाण्डवाः
पाण्डु के पुत्रों ने
च
और
एव
भी
किम्
क्या
अकुर्वत
किया
संजय
हे संजय

Prose order: संजय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत।

saṃjaya, dharmakṣetre kurukṣetre samavetāḥ yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāḥ ca eva kim akurvata|

Sanjaya, what did my sons and the sons of Pandu do when they had gathered on the holy field of Kurukshetra, eager for battle?

1.2दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा

संजय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥2॥

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā |
ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt

दृष्ट्वा
देखकर
तु
और
पाण्डवानीकम्
पाण्डवों की सेना को
व्यूढम्
व्यूह में खड़ी
दुर्योधनः
दुर्योधन
तदा
उस समय
आचार्यम्
आचार्य द्रोण के पास
उपसंगम्य
जाकर
राजा
राजा
वचनम्
वचन
अब्रवीत्
बोला

Prose order: तदा तु राजा दुर्योधनः व्यूढम् पाण्डवानीकम् दृष्ट्वा आचार्यम् उपसंगम्य वचनम् अब्रवीत्।

tadā tu rājā duryodhanaḥ vyūḍham pāṇḍavānīkam dṛṣṭvā ācāryam upasaṃgamya vacanam abravīt|

At that time King Duryodhana, having seen the army of the Pandavas drawn up in battle formation, approached his teacher Drona and spoke these words.

1.3पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥3॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm |
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā

पश्य
देखिए
एताम्
इस
पाण्डुपुत्राणाम्
पाण्डु के पुत्रों की
आचार्य
हे आचार्य
महतीम्
विशाल
चमूम्
सेना को
व्यूढाम्
व्यूह में रची गई
द्रुपदपुत्रेण
द्रुपद के पुत्र द्वारा
तव
आपके
शिष्येण
शिष्य द्वारा
धीमता
बुद्धिमान

Prose order: आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढाम् एताम् पाण्डुपुत्राणाम् महतीम् चमूम् पश्य।

ācārya, tava dhīmatā śiṣyeṇa drupadaputreṇa vyūḍhām etām pāṇḍuputrāṇām mahatīm camūm paśya|

Teacher, behold this mighty army of the sons of Pandu, arrayed for battle by your gifted pupil, the son of Drupada.

1.4अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥4॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |
yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ

अत्र
इस सेना में
शूराः
शूरवीर
महेष्वासाः
महान धनुर्धर
भीमार्जुनसमाः
भीम और अर्जुन के समान
युधि
युद्ध में
युयुधानः
युयुधान
विराटः
विराट
च
और
द्रुपदः
द्रुपद
च
और
महारथः
महारथी

Prose order: अत्र युधि भीमार्जुनसमाः शूराः महेष्वासाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च।

atra yudhi bhīmārjunasamāḥ śūrāḥ maheṣvāsāḥ yuyudhānaḥ virāṭaḥ ca mahārathaḥ drupadaḥ ca|

Here are heroes and mighty archers, the equals of Bhima and Arjuna in battle: Yuyudhana, Virata, and the great warrior Drupada.

1.5धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥5॥

dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān |
purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ

धृष्टकेतुः
धृष्टकेतु
चेकितानः
चेकितान
काशिराजः
काशी का राजा
च
और
वीर्यवान्
पराक्रमी
पुरुजित्
पुरुजित
कुन्तिभोजः
कुन्तिभोज
च
और
शैब्यः
शैब्य
च
और
नरपुंगवः
मनुष्यों में श्रेष्ठ

Prose order: धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च।

dhṛṣṭaketuḥ cekitānaḥ vīryavān kāśirājaḥ ca purujit kuntibhojaḥ ca narapuṃgavaḥ śaibyaḥ ca|

Dhrishtaketu, Chekitana, the valiant king of Kashi, Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, the best of men, are here as well.

1.6युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥6॥

yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān |
saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ

युधामन्युः
युधामन्यु
च
और
विक्रान्तः
पराक्रमी
उत्तमौजाः
उत्तमौजा
च
और
वीर्यवान्
बलवान
सौभद्रः
सुभद्रा का पुत्र
द्रौपदेयाः
द्रौपदी के पुत्र
च
और
सर्वे
सब
एव
ही
महारथाः
महारथी

Prose order: विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः।

vikrāntaḥ yudhāmanyuḥ ca vīryavān uttamaujāḥ ca saubhadraḥ draupadeyāḥ ca sarve eva mahārathāḥ|

The valiant Yudhamanyu, the mighty Uttamaujas, the son of Subhadra, and the sons of Draupadi are here too, and every one of them is a great warrior.

1.7अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥7॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te

अस्माकम्
हमारे पक्ष में
तु
और
विशिष्टाः
प्रधान योद्धा
ये
जो
तान्
उन्हें
निबोध
जान लीजिए
द्विजोत्तम
हे द्विजों में श्रेष्ठ
नायकाः
नायक
मम
मेरी
सैन्यस्य
सेना के
संज्ञार्थम्
जानकारी के लिए
तान्
उन्हें
ब्रवीमि
कहता हूँ
ते
आपसे

Prose order: द्विजोत्तम, अस्माकम् तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध। ते संज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि।

dvijottama, asmākam tu ye viśiṣṭāḥ mama sainyasya nāyakāḥ tān nibodha| te saṃjñārtham tān bravīmi|

Best of the twice born, know also the distinguished warriors on our side, the leaders of my army. I name them for your information.

1.8भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥8॥

bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattis tathaiva ca

भवान्
आप स्वयं
भीष्मः
भीष्म
च
और
कर्णः
कर्ण
च
और
कृपः
कृपाचार्य
च
और
समितिंजयः
संग्राम में विजयी
अश्वत्थामा
अश्वत्थामा
विकर्णः
विकर्ण
च
और
सौमदत्तिः
सोमदत्त का पुत्र
तथा
तथा
एव
भी
च
और

Prose order: भवान् भीष्मः च कर्णः च समितिंजयः कृपः च अश्वत्थामा विकर्णः च तथा एव सौमदत्तिः च।

bhavān bhīṣmaḥ ca karṇaḥ ca samitiṃjayaḥ kṛpaḥ ca aśvatthāmā vikarṇaḥ ca tathā eva saumadattiḥ ca|

You yourself, Bhishma, Karna, Kripa who is ever victorious in battle, Ashvatthama, Vikarna, and the son of Somadatta as well.

1.9अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥9॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

अन्ये
दूसरे
च
और
बहवः
बहुत से
शूराः
शूरवीर
मदर्थे
मेरे लिए
त्यक्तजीविताः
प्राण त्यागने को तैयार
नानाशस्त्रप्रहरणाः
अनेक शस्त्रों से प्रहार करने वाले
सर्वे
सब
युद्धविशारदाः
युद्ध में कुशल

Prose order: अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।

anye ca bahavaḥ śūrāḥ madarthe tyaktajīvitāḥ nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ|

There are many other heroes as well who have resolved to give up their lives for my sake. They strike with many kinds of weapons, and all of them are skilled in warfare.

1.10अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥10॥

aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam

अपर्याप्तम्
असीम, अजेय
तत्
वह
अस्माकम्
हमारी
बलम्
सेना
भीष्माभिरक्षितम्
भीष्म द्वारा रक्षित
पर्याप्तम्
सीमित, जीतने में सुगम
तु
परन्तु
इदम्
यह
एतेषाम्
इन लोगों की
बलम्
सेना
भीमाभिरक्षितम्
भीम द्वारा रक्षित

Prose order: भीष्माभिरक्षितम् तत् अस्माकम् बलम् अपर्याप्तम्, भीमाभिरक्षितम् इदम् एतेषाम् बलम् तु पर्याप्तम्।

bhīṣmābhirakṣitam tat asmākam balam aparyāptam, bhīmābhirakṣitam idam eteṣām balam tu paryāptam|

That army of ours, guarded by Bhishma, is beyond defeat, while this army of theirs, guarded by Bhima, is easy to overcome.

1.11अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥11॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgam avasthitāḥ |
bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi

अयनेषु
मोर्चों पर
च
और
सर्वेषु
सभी
यथाभागम्
अपने अपने स्थान पर
अवस्थिताः
खड़े हुए
भीष्मम्
भीष्म की
एव
ही
अभिरक्षन्तु
सब ओर से रक्षा करें
भवन्तः
आप लोग
सर्वे
सब
एव
ही
हि
निश्चय ही

Prose order: सर्वेषु अयनेषु च यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव हि भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु।

sarveṣu ayaneṣu ca yathābhāgam avasthitāḥ bhavantaḥ sarve eva hi bhīṣmam eva abhirakṣantu|

Therefore all of you, stationed at your posts on every front, must guard Bhishma himself on every side.

1.12तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥12॥

tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

तस्य
उस दुर्योधन के
संजनयन्
उत्पन्न करते हुए
हर्षम्
हर्ष
कुरुवृद्धः
कुरुवंश के वृद्ध
पितामहः
पितामह भीष्म
सिंहनादम्
सिंह के समान गर्जना
विनद्य
करके
उच्चैः
ऊँचे स्वर में
शङ्खम्
शंख
दध्मौ
बजाया
प्रतापवान्
प्रतापी

Prose order: प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षम् संजनयन् उच्चैः सिंहनादम् विनद्य शङ्खम् दध्मौ।

pratāpavān kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ tasya harṣam saṃjanayan uccaiḥ siṃhanādam vinadya śaṅkham dadhmau|

Then the valiant grandsire, the eldest of the Kurus, roared like a lion and blew his conch loudly, filling Duryodhana’s heart with joy.

1.13ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥13॥

tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo ’bhavat

ततः
उसके बाद
शङ्खाः
शंख
च
और
भेर्यः
नगाड़े
च
और
पणवानकगोमुखाः
ढोल, मृदंग और नरसिंघे
सहसा
एक साथ
एव
ही
अभ्यहन्यन्त
बज उठे
सः
वह
शब्दः
शब्द
तुमुलः
भयंकर
अभवत्
हुआ

Prose order: ततः शङ्खाः च भेर्यः च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त, सः शब्दः तुमुलः अभवत्।

tataḥ śaṅkhāḥ ca bheryaḥ ca paṇavānakagomukhāḥ sahasā eva abhyahanyanta, saḥ śabdaḥ tumulaḥ abhavat|

Then conches, kettledrums, tabors, drums, and horns all sounded at once, and the noise became tremendous.

1.14ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥14॥

tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau |
mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ

ततः
उसके बाद
श्वेतैः
श्वेत
हयैः
घोड़ों से
युक्ते
जुड़े हुए
महति
विशाल
स्यन्दने
रथ में
स्थितौ
बैठे हुए
माधवः
माधव श्रीकृष्ण
पाण्डवः
पाण्डुपुत्र अर्जुन
च
और
एव
भी
दिव्यौ
दिव्य
शङ्खौ
दोनों शंखों को
प्रदध्मतुः
बजाया

Prose order: ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।

tataḥ śvetaiḥ hayaiḥ yukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaḥ ca eva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ|

Then Madhava and the son of Pandu, seated in a great chariot yoked with white horses, blew their divine conches.

1.15पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥15॥

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

पाञ्चजन्यम्
पाञ्चजन्य नामक शंख
हृषीकेशः
हृषीकेश श्रीकृष्ण ने
देवदत्तम्
देवदत्त नामक शंख
धनंजयः
धनंजय अर्जुन ने
पौण्ड्रम्
पौण्ड्र नामक
दध्मौ
बजाया
महाशङ्खम्
महाशंख
भीमकर्मा
भयानक कर्म करने वाले
वृकोदरः
वृकोदर भीम ने

Prose order: हृषीकेशः पाञ्चजन्यम्, धनंजयः देवदत्तम्, भीमकर्मा वृकोदरः पौण्ड्रम् महाशङ्खम् दध्मौ।

hṛṣīkeśaḥ pāñcajanyam, dhanaṃjayaḥ devadattam, bhīmakarmā vṛkodaraḥ pauṇḍram mahāśaṅkham dadhmau|

Hrishikesha blew Panchajanya, Dhananjaya blew Devadatta, and Vrikodara, the doer of fearsome deeds, blew the great conch Paundra.

1.16अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥16॥

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau

अनन्तविजयम्
अनन्तविजय नामक शंख
राजा
राजा
कुन्तीपुत्रः
कुन्ती के पुत्र
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर ने
नकुलः
नकुल
सहदेवः
सहदेव ने
च
और
सुघोषमणिपुष्पकौ
सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख

Prose order: कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयम्, नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ।

kuntīputraḥ rājā yudhiṣṭhiraḥ anantavijayam, nakulaḥ sahadevaḥ ca sughoṣamaṇipuṣpakau|

King Yudhishthira, the son of Kunti, blew Anantavijaya, and Nakula and Sahadeva blew Sughosha and Manipushpaka.

1.17काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥17॥

kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ

काश्यः
काशी का राजा
च
और
परमेष्वासः
श्रेष्ठ धनुर्धर
शिखण्डी
शिखण्डी
च
और
महारथः
महारथी
धृष्टद्युम्नः
धृष्टद्युम्न
विराटः
विराट
च
और
सात्यकिः
सात्यकि
च
और
अपराजितः
कभी न हारने वाले

Prose order: परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च।

parameṣvāsaḥ kāśyaḥ ca mahārathaḥ śikhaṇḍī ca dhṛṣṭadyumnaḥ virāṭaḥ ca aparājitaḥ sātyakiḥ ca|

The king of Kashi, a supreme archer, the great warrior Shikhandi, Dhrishtadyumna, Virata, and the unconquered Satyaki blew their conches as well.

1.18द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥18॥

drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivīpate |
saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak

द्रुपदः
द्रुपद
द्रौपदेयाः
द्रौपदी के पुत्र
च
और
सर्वशः
सब ओर से
पृथिवीपते
हे पृथ्वीपति
सौभद्रः
सुभद्रा का पुत्र
च
और
महाबाहुः
महाबाहु
शङ्खान्
शंखों को
दध्मुः
बजाया
पृथक् पृथक्
अलग अलग

Prose order: पृथिवीपते, द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः।

pṛthivīpate, drupadaḥ draupadeyāḥ ca mahābāhuḥ saubhadraḥ ca sarvaśaḥ pṛthak pṛthak śaṅkhān dadhmuḥ|

Drupada, the sons of Draupadi, and the mighty armed son of Subhadra, O lord of the earth, all blew their conches, each his own, on every side.

1.19स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥19॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan

सः
वह
घोषः
घोष
धार्तराष्ट्राणाम्
धृतराष्ट्र के पुत्रों के
हृदयानि
हृदयों को
व्यदारयत्
विदीर्ण कर दिया
नभः
आकाश
च
और
पृथिवीम्
पृथ्वी को
च
और
एव
भी
तुमुलः
भयंकर
व्यनुनादयन्
गुँजाते हुए

Prose order: सः तुमुलः घोषः नभः च पृथिवीम् च एव व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत्।

saḥ tumulaḥ ghoṣaḥ nabhaḥ ca pṛthivīm ca eva vyanunādayan dhārtarāṣṭrāṇām hṛdayāni vyadārayat|

That tremendous sound, echoing through sky and earth, tore the hearts of the sons of Dhritarashtra.

1.20अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥20॥

atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |
pravṛtte śastrasaṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ

अथ
इसके बाद
व्यवस्थितान्
व्यूह में खड़े हुए
दृष्ट्वा
देखकर
धार्तराष्ट्रान्
धृतराष्ट्र के पुत्रों को
कपिध्वजः
कपि की ध्वजा वाले अर्जुन
प्रवृत्ते
आरम्भ होने पर
शस्त्रसंपाते
शस्त्र चलने की तैयारी
धनुः
धनुष
उद्यम्य
उठाकर
पाण्डवः
पाण्डुपुत्र

Prose order: अथ शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते कपिध्वजः पाण्डवः व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा धनुः उद्यम्य।

atha śastrasaṃpāte pravṛtte kapidhvajaḥ pāṇḍavaḥ vyavasthitān dhārtarāṣṭrān dṛṣṭvā dhanuḥ udyamya|

Then, as the clash of weapons was about to begin, the son of Pandu, whose banner bore the monkey, looked at the sons of Dhritarashtra standing in formation and raised his bow.

1.21हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥21॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate |
senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me ’cyuta

हृषीकेशम्
हृषीकेश श्रीकृष्ण से
तदा
उस समय
वाक्यम्
वाक्य
इदम्
यह
आह
कहा
महीपते
हे पृथ्वीपति
सेनयोः
सेनाओं के
उभयोः
दोनों
मध्ये
बीच में
रथम्
रथ को
स्थापय
खड़ा कीजिए
मे
मेरे
अच्युत
हे अच्युत

Prose order: महीपते, तदा हृषीकेशम् इदम् वाक्यम् आह। अच्युत, उभयोः सेनयोः मध्ये मे रथम् स्थापय।

mahīpate, tadā hṛṣīkeśam idam vākyam āha| acyuta, ubhayoḥ senayoḥ madhye me ratham sthāpaya|

O lord of the earth, he then spoke these words to Hrishikesha. Achyuta, place my chariot between the two armies.

1.22यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥22॥

yāvad etān nirīkṣe ’haṃ yoddhukāmān avasthitān |
kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame

यावत्
जब तक
एतान्
इन
निरीक्षे
भली प्रकार देख लूँ
अहम्
मैं
योद्धुकामान्
युद्ध की इच्छा वालों को
अवस्थितान्
खड़े हुए
कैः
किन किन के
मया
मुझे
सह
साथ
योद्धव्यम्
युद्ध करना है
अस्मिन्
इस
रणसमुद्यमे
युद्ध के उद्योग में

Prose order: यावत् अहम् अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे, अस्मिन् रणसमुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यम्।

yāvat aham avasthitān etān yoddhukāmān nirīkṣe, asmin raṇasamudyame mayā kaiḥ saha yoddhavyam|

Let me look closely at these men who stand here eager for battle, and see with whom I must fight in this enterprise of war.

1.23योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥23॥

yotsyamānān avekṣe ’haṃ ya ete ’tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ

योत्स्यमानान्
युद्ध करने वालों को
अवेक्षे
देख लूँ
अहम्
मैं
ये
जो
एते
ये
अत्र
यहाँ
समागताः
एकत्र हुए हैं
धार्तराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र के पुत्र का
दुर्बुद्धेः
दुर्बुद्धि
युद्धे
युद्ध में
प्रियचिकीर्षवः
भला चाहने वाले

Prose order: दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः, अहम् योत्स्यमानान् अवेक्षे।

durbuddheḥ dhārtarāṣṭrasya yuddhe priyacikīrṣavaḥ ye ete atra samāgatāḥ, aham yotsyamānān avekṣe|

Let me see those who have assembled here to fight, wishing to please the evil minded son of Dhritarashtra in battle.

1.24एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥24॥

evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

एवम्
इस प्रकार
उक्तः
कहे जाने पर
हृषीकेशः
हृषीकेश श्रीकृष्ण ने
गुडाकेशेन
गुडाकेश अर्जुन द्वारा
भारत
हे भरतवंशी
सेनयोः
सेनाओं के
उभयोः
दोनों
मध्ये
बीच में
स्थापयित्वा
खड़ा करके
रथोत्तमम्
उत्तम रथ को

Prose order: भारत, गुडाकेशेन एवम् उक्तः हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये रथोत्तमम् स्थापयित्वा।

bhārata, guḍākeśena evam uktaḥ hṛṣīkeśaḥ ubhayoḥ senayoḥ madhye rathottamam sthāpayitvā|

O descendant of Bharata, thus addressed by Gudakesha, Hrishikesha placed that finest of chariots between the two armies.

1.25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥25॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |
uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti

भीष्मद्रोणप्रमुखतः
भीष्म और द्रोण के सामने
सर्वेषाम्
सभी
च
और
महीक्षिताम्
राजाओं के सामने
उवाच
कहा
पार्थ
हे पार्थ
पश्य
देखिए
एतान्
इन
समवेतान्
एकत्र हुए
कुरून्
कुरुवंशियों को
इति
ऐसा

Prose order: भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषाम् च महीक्षिताम् उवाच, पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य इति।

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣām ca mahīkṣitām uvāca, pārtha, etān samavetān kurūn paśya iti|

In front of Bhishma, Drona, and all the kings, he said: Partha, behold these Kurus gathered here.

1.26तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॢनथ पितामहान्

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॢनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॢन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥26॥

tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitḷn atha pitāmahān |
ācāryān mātulān bhrātḷn putrān pautrān sakhīṃs tathā

तत्र
वहाँ
अपश्यत्
देखा
स्थितान्
खड़े हुए
पार्थः
पार्थ अर्जुन ने
पितॢन्
पिता तुल्य ताऊ चाचाओं को
अथ
और
पितामहान्
पितामहों को
आचार्यान्
आचार्यों को
मातुलान्
मामाओं को
भ्रातॢन्
भाइयों को
पुत्रान्
पुत्रों को
पौत्रान्
पौत्रों को
सखीन्
मित्रों को
तथा
तथा

Prose order: तत्र पार्थः स्थितान् पितॢन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॢन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा अपश्यत्।

tatra pārthaḥ sthitān pitḷn atha pitāmahān ācāryān mātulān bhrātḷn putrān pautrān sakhīn tathā apaśyat|

There Partha saw standing before him fathers and grandfathers, teachers, maternal uncles, brothers, sons, grandsons, and friends.

1.27श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥27॥

śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api |
tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān

श्वशुरान्
ससुरों को
सुहृदः
हितैषियों को
च
और
एव
भी
सेनयोः
सेनाओं में
उभयोः
दोनों
अपि
भी
तान्
उन
समीक्ष्य
भली प्रकार देखकर
सः
वह
कौन्तेयः
कुन्तीपुत्र अर्जुन
सर्वान्
सब
बन्धून्
बान्धवों को
अवस्थितान्
खड़े हुए

Prose order: उभयोः अपि सेनयोः श्वशुरान् सुहृदः च एव, सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य।

ubhayoḥ api senayoḥ śvaśurān suhṛdaḥ ca eva, saḥ kaunteyaḥ tān sarvān avasthitān bandhūn samīkṣya|

The son of Kunti saw fathers in law and well wishers too in both the armies, and he looked closely at all those kinsmen standing there.

1.28कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण युयुत्सून्समवस्थितान् ॥28॥

kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt |
dṛṣṭvemān svajanān kṛṣṇa yuyutsūn samavasthitān

कृपया
करुणा से
परया
अत्यन्त
आविष्टः
भरा हुआ
विषीदन्
शोक करता हुआ
इदम्
यह
अब्रवीत्
बोला
दृष्ट्वा
देखकर
इमान्
इन
स्वजनान्
अपने ही लोगों को
कृष्ण
हे कृष्ण
युयुत्सून्
युद्ध की इच्छा वाले
समवस्थितान्
सामने खड़े हुए

Prose order: परया कृपया आविष्टः विषीदन् इदम् अब्रवीत्। कृष्ण, इमान् स्वजनान् युयुत्सून् समवस्थितान् दृष्ट्वा।

parayā kṛpayā āviṣṭaḥ viṣīdan idam abravīt| kṛṣṇa, imān svajanān yuyutsūn samavasthitān dṛṣṭvā|

Overcome with deep compassion and filled with sorrow, he spoke these words. Krishna, I see my own people standing here, eager for battle.

1.29सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥29॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate

सीदन्ति
शिथिल हो रहे हैं
मम
मेरे
गात्राणि
अंग
मुखम्
मुख
च
और
परिशुष्यति
सूख रहा है
वेपथुः
कम्पन
च
और
शरीरे
शरीर में
मे
मेरे
रोमहर्षः
रोमांच
च
और
जायते
हो रहा है

Prose order: मम गात्राणि सीदन्ति, मुखम् च परिशुष्यति, मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते।

mama gātrāṇi sīdanti, mukham ca pariśuṣyati, me śarīre vepathuḥ ca romaharṣaḥ ca jāyate|

My limbs give way and my mouth is parched. My body trembles and my hair stands on end.

1.30गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥30॥

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate |
na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ

गाण्डीवम्
गाण्डीव धनुष
स्रंसते
गिर रहा है
हस्तात्
हाथ से
त्वक्
त्वचा
च
और
एव
भी
परिदह्यते
जल रही है
न
नहीं
च
और
शक्नोमि
समर्थ हूँ
अवस्थातुम्
खड़े रहने में
भ्रमति
घूम रहा है
इव
जैसे
च
और
मे
मेरा
मनः
मन

Prose order: गाण्डीवम् हस्तात् स्रंसते, त्वक् च एव परिदह्यते, अवस्थातुम् च न शक्नोमि, मे मनः च भ्रमति इव।

gāṇḍīvam hastāt sraṃsate, tvak ca eva paridahyate, avasthātum ca na śaknomi, me manaḥ ca bhramati iva|

The Gandiva bow slips from my hand and my skin burns all over. I cannot stand steady, and my mind seems to whirl.

1.31निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥31॥

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |
na ca śreyo ’nupaśyāmi hatvā svajanam āhave

निमित्तानि
शकुनों को
च
और
पश्यामि
देखता हूँ
विपरीतानि
विपरीत
केशव
हे केशव
न
नहीं
च
और
श्रेयः
कल्याण
अनुपश्यामि
देखता हूँ
हत्वा
मारकर
स्वजनम्
अपने ही लोगों को
आहवे
युद्ध में

Prose order: केशव, निमित्तानि च विपरीतानि पश्यामि, आहवे स्वजनम् हत्वा च श्रेयः न अनुपश्यामि।

keśava, nimittāni ca viparītāni paśyāmi, āhave svajanam hatvā ca śreyaḥ na anupaśyāmi|

Keshava, I see omens of evil, and I see no good in killing my own people in battle.

1.32न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥32॥

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā

न
नहीं
काङ्क्षे
चाहता हूँ
विजयम्
विजय
कृष्ण
हे कृष्ण
न
नहीं
च
और
राज्यम्
राज्य
सुखानि
सुख
च
और
किम्
क्या प्रयोजन
नः
हमें
राज्येन
राज्य से
गोविन्द
हे गोविन्द
किम्
क्या प्रयोजन
भोगैः
भोगों से
जीवितेन
जीवन से
वा
अथवा

Prose order: कृष्ण, विजयम् न काङ्क्षे, राज्यम् च सुखानि च न। गोविन्द, नः राज्येन किम्, भोगैः जीवितेन वा किम्।

kṛṣṇa, vijayam na kāṅkṣe, rājyam ca sukhāni ca na| govinda, naḥ rājyena kim, bhogaiḥ jīvitena vā kim|

Krishna, I do not desire victory, nor kingdom, nor pleasures. Govinda, of what use to us is a kingdom, or enjoyment, or life itself?

1.33येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥33॥

yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |
ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca

येषाम्
जिनके
अर्थे
लिए
काङ्क्षितम्
इच्छा की गई
नः
हमें
राज्यम्
राज्य
भोगाः
भोग
सुखानि
सुख
च
और
ते
वे
इमे
ये
अवस्थिताः
खड़े हैं
युद्धे
युद्ध में
प्राणान्
प्राणों की
त्यक्त्वा
आशा छोड़कर
धनानि
धन की
च
और

Prose order: येषाम् अर्थे नः राज्यम् भोगाः सुखानि च काङ्क्षितम्, ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः।

yeṣām arthe naḥ rājyam bhogāḥ sukhāni ca kāṅkṣitam, te ime prāṇān dhanāni ca tyaktvā yuddhe avasthitāḥ|

Those for whose sake we desired kingdom, enjoyment, and pleasures stand here in battle, ready to give up their lives and their wealth.

1.34आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥34॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ |
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinas tathā

आचार्याः
आचार्य
पितरः
पिता तुल्य ताऊ चाचा
पुत्राः
पुत्र
तथा
तथा
एव
ही
च
और
पितामहाः
पितामह
मातुलाः
मामा
श्वशुराः
ससुर
पौत्राः
पौत्र
स्यालाः
साले
संबन्धिनः
सम्बन्धी
तथा
तथा

Prose order: आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव च पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः तथा संबन्धिनः।

ācāryāḥ pitaraḥ putrāḥ tathā eva ca pitāmahāḥ mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ tathā saṃbandhinaḥ|

Teachers, fathers, sons, and grandfathers too, maternal uncles, fathers in law, grandsons, brothers in law, and other kinsmen are here.

1.35एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥35॥

etān na hantum icchāmi ghnato ’pi madhusūdana |
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte

एतान्
इनको
न
नहीं
हन्तुम्
मारना
इच्छामि
चाहता हूँ
घ्नतः
मारने पर
अपि
भी
मधुसूदन
हे मधुसूदन
अपि
भी
त्रैलोक्यराज्यस्य
तीनों लोकों के राज्य के
हेतोः
लिए
किम्
क्या
नु
फिर
महीकृते
पृथ्वी के लिए

Prose order: मधुसूदन, घ्नतः अपि एतान् त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि हन्तुम् न इच्छामि, महीकृते किम् नु।

madhusūdana, ghnataḥ api etān trailokyarājyasya hetoḥ api hantum na icchāmi, mahīkṛte kim nu|

Madhusudana, even if they kill me, I do not wish to kill them, even for the sovereignty of the three worlds, much less for the earth.

1.36निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥36॥

nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana |
pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

निहत्य
मारकर
धार्तराष्ट्रान्
धृतराष्ट्र के पुत्रों को
नः
हमें
का
क्या
प्रीतिः
प्रसन्नता
स्यात्
होगी
जनार्दन
हे जनार्दन
पापम्
पाप
एव
ही
आश्रयेत्
लगेगा
अस्मान्
हमें
हत्वा
मारकर
एतान्
इन
आततायिनः
आततायियों को

Prose order: जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात्। एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापम् एव आश्रयेत्।

janārdana, dhārtarāṣṭrān nihatya naḥ kā prītiḥ syāt| etān ātatāyinaḥ hatvā asmān pāpam eva āśrayet|

Janardana, what joy could we find in killing the sons of Dhritarashtra? Sin alone would cling to us if we killed these aggressors.

1.37तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान्

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥37॥

tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sabāndhavān |
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

तस्मात्
इसलिए
न
नहीं
अर्हाः
योग्य
वयम्
हम
हन्तुम्
मारने के
धार्तराष्ट्रान्
धृतराष्ट्र के पुत्रों को
सबान्धवान्
बान्धवों सहित
स्वजनम्
अपने ही लोगों को
हि
क्योंकि
कथम्
कैसे
हत्वा
मारकर
सुखिनः
सुखी
स्याम
होंगे
माधव
हे माधव

Prose order: तस्मात् वयम् सबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम् न अर्हाः। माधव, स्वजनम् हत्वा हि कथम् सुखिनः स्याम।

tasmāt vayam sabāndhavān dhārtarāṣṭrān hantum na arhāḥ| mādhava, svajanam hatvā hi katham sukhinaḥ syāma|

Therefore it is not right for us to kill the sons of Dhritarashtra together with their kinsmen. Madhava, how could we be happy after killing our own people?

1.38यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥38॥

yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam

यदि
यदि
अपि
भी
एते
ये लोग
न
नहीं
पश्यन्ति
देखते
लोभोपहतचेतसः
लोभ से भ्रष्ट चित्त वाले
कुलक्षयकृतम्
कुल के नाश से होने वाले
दोषम्
दोष को
मित्रद्रोहे
मित्रों से द्रोह में
च
और
पातकम्
पाप को

Prose order: यदि अपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतम् दोषम् मित्रद्रोहे च पातकम् न पश्यन्ति।

yadi api lobhopahatacetasaḥ ete kulakṣayakṛtam doṣam mitradrohe ca pātakam na paśyanti|

These men, their minds overcome by greed, may well see no fault in the destruction of the family and no sin in treachery toward friends.

1.39कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥39॥

kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum |
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana

कथम्
क्यों
न
नहीं
ज्ञेयम्
जानना चाहिए
अस्माभिः
हमें
पापात्
पाप से
अस्मात्
इस
निवर्तितुम्
बचने के लिए
कुलक्षयकृतम्
कुल के नाश से होने वाले
दोषम्
दोष को
प्रपश्यद्भिः
भली प्रकार देखने वाले
जनार्दन
हे जनार्दन

Prose order: जनार्दन, कुलक्षयकृतम् दोषम् प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुम् कथम् न ज्ञेयम्।

janārdana, kulakṣayakṛtam doṣam prapaśyadbhiḥ asmābhiḥ asmāt pāpāt nivartitum katham na jñeyam|

Janardana, why should we, who clearly see the fault in destroying the family, fail to know how to turn away from this sin?

1.40कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥40॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo ’bhibhavaty uta

कुलक्षये
कुल के नाश होने पर
प्रणश्यन्ति
नष्ट हो जाते हैं
कुलधर्माः
कुल के धर्म
सनातनाः
सनातन
धर्मे
धर्म
नष्टे
नष्ट होने पर
कुलम्
कुल को
कृत्स्नम्
सम्पूर्ण
अधर्मः
अधर्म
अभिभवति
दबा लेता है
उत
भी

Prose order: कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति। धर्मे नष्टे कृत्स्नम् कुलम् उत अधर्मः अभिभवति।

kulakṣaye sanātanāḥ kuladharmāḥ praṇaśyanti| dharme naṣṭe kṛtsnam kulam uta adharmaḥ abhibhavati|

With the destruction of the family, its age old traditions of dharma perish. When dharma is lost, unrighteousness overwhelms the entire family.

1.41अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥41॥

adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ

अधर्माभिभवात्
अधर्म के बढ़ने से
कृष्ण
हे कृष्ण
प्रदुष्यन्ति
दूषित हो जाती हैं
कुलस्त्रियः
कुल की स्त्रियाँ
स्त्रीषु
स्त्रियों के
दुष्टासु
दूषित होने पर
वार्ष्णेय
हे वृष्णिवंशी
जायते
उत्पन्न होता है
वर्णसंकरः
वर्णसंकर

Prose order: कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति। वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसंकरः जायते।

kṛṣṇa, adharmābhibhavāt kulastriyaḥ praduṣyanti| vārṣṇeya, strīṣu duṣṭāsu varṇasaṃkaraḥ jāyate|

Krishna, when unrighteousness prevails, the women of the family become corrupted. Varshneya, when the women are corrupted, confusion of the social orders arises.

1.42संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥42॥

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |
patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ

संकरः
वर्णसंकर
नरकाय
नरक में ले जाने वाला
एव
ही
कुलघ्नानाम्
कुल का नाश करने वालों को
कुलस्य
कुल को
च
और
पतन्ति
गिर जाते हैं
पितरः
पितर
हि
क्योंकि
एषाम्
इनके
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
पिण्ड जल क्रिया से वंचित

Prose order: संकरः कुलघ्नानाम् कुलस्य च नरकाय एव। एषाम् पितरः हि लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पतन्ति।

saṃkaraḥ kulaghnānām kulasya ca narakāya eva| eṣām pitaraḥ hi luptapiṇḍodakakriyāḥ patanti|

Such confusion leads the destroyers of the family, and the family itself, to hell. Their ancestors fall, deprived of the offerings of rice and water.

1.43दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥43॥

doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ |
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ

दोषैः
दोषों से
एतैः
इन
कुलघ्नानाम्
कुल का नाश करने वालों के
वर्णसंकरकारकैः
वर्णसंकर उत्पन्न करने वाले
उत्साद्यन्ते
नष्ट हो जाते हैं
जातिधर्माः
जाति के धर्म
कुलधर्माः
कुल के धर्म
च
और
शाश्वताः
सदा से चले आए

Prose order: कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसंकरकारकैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते।

kulaghnānām etaiḥ varṇasaṃkarakārakaiḥ doṣaiḥ śāśvatāḥ jātidharmāḥ kuladharmāḥ ca utsādyante|

By these sins of the destroyers of the family, which cause confusion of the social orders, the eternal duties of caste and family are uprooted.

1.44उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥44॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |
narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma

उत्सन्नकुलधर्माणाम्
जिनके कुलधर्म नष्ट हो गए
मनुष्याणाम्
मनुष्यों का
जनार्दन
हे जनार्दन
नरके
नरक में
नियतम्
निश्चित
वासः
निवास
भवति
होता है
इति
ऐसा
अनुशुश्रुम
हमने सुना है

Prose order: जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके नियतम् वासः भवति इति अनुशुश्रुम।

janārdana, utsannakuladharmāṇām manuṣyāṇām narake niyatam vāsaḥ bhavati iti anuśuśruma|

Janardana, we have heard that those whose family traditions have been destroyed are certain to dwell in hell.

1.45अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥45॥

aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |
yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ

अहो
अहो
बत
खेद है
महत्
बड़ा
पापम्
पाप
कर्तुम्
करने का
व्यवसिताः
निश्चय कर लिया
वयम्
हमने
यत्
जो
राज्यसुखलोभेन
राज्य और सुख के लोभ से
हन्तुम्
मारने के लिए
स्वजनम्
अपने ही लोगों को
उद्यताः
तैयार हो गए

Prose order: अहो बत, वयम् महत् पापम् कर्तुम् व्यवसिताः, यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् उद्यताः।

aho bata, vayam mahat pāpam kartum vyavasitāḥ, yat rājyasukhalobhena svajanam hantum udyatāḥ|

Alas, what a great sin we have resolved to commit. Out of greed for the pleasures of a kingdom, we stand ready to kill our own people.

1.46यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥46॥

yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ |
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet

यदि
यदि
माम्
मुझे
अप्रतीकारम्
प्रतिकार न करते हुए
अशस्त्रम्
शस्त्रहीन
शस्त्रपाणयः
हाथ में शस्त्र लिए हुए
धार्तराष्ट्राः
धृतराष्ट्र के पुत्र
रणे
युद्ध में
हन्युः
मार डालें
तत्
वह
मे
मेरे लिए
क्षेमतरम्
अधिक कल्याणकारी
भवेत्
होगा

Prose order: यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः अप्रतीकारम् अशस्त्रम् माम् रणे हन्युः, तत् मे क्षेमतरम् भवेत्।

yadi śastrapāṇayaḥ dhārtarāṣṭrāḥ apratīkāram aśastram mām raṇe hanyuḥ, tat me kṣemataram bhavet|

If the sons of Dhritarashtra, weapons in hand, were to kill me in battle while I stood unarmed and unresisting, that would be better for me.

1.47एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥47॥

evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ

एवम्
इस प्रकार
उक्त्वा
कहकर
अर्जुनः
अर्जुन
संख्ये
युद्धभूमि में
रथोपस्थे
रथ के पिछले भाग में
उपाविशत्
बैठ गए
विसृज्य
त्यागकर
सशरम्
बाण सहित
चापम्
धनुष को
शोकसंविग्नमानसः
शोक से व्याकुल मन वाले

Prose order: शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः संख्ये एवम् उक्त्वा सशरम् चापम् विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत्।

śokasaṃvignamānasaḥ arjunaḥ saṃkhye evam uktvā saśaram cāpam visṛjya rathopasthe upāviśat|

Having spoken thus on the battlefield, Arjuna, his mind overwhelmed by grief, cast aside his bow and arrows and sat down in the back of the chariot.