लुल्ला परिवारLulla Family
← Collection
Actions
GitaDialogue in the middle of crisis

Chapter 6: The Yoga of Meditation

Reading context
On this page

About 30 minutes

Symbolic illustration for Chapter 6: The Yoga of Meditation
Visual threshold · Chapter 6: The Yoga of Meditation

So far Krishna had shown Arjuna the road of karma and the road of knowledge. In this sixth chapter he opens the subtlest inner science of them all, the science of meditation. How to sit. How to hold the mind. And above everything, how to turn the mind from your enemy into your friend. Nowhere in the whole Gita does the practice of yoga receive a fuller or gentler telling.

Who is the true renunciate

First Krishna cleared away a confusion. Giving up the sacred fire and the rites it feeds does not by itself make a man a renunciate, he said, Arjuna, and abandoning all activity does not by itself make him a yogi. The one who does the work that falls to him and asks nothing of its fruit is at once the true renunciate and the true yogi. What people name renunciation and what they name yoga come to the same thing in the end, since neither can be reached until a man has laid down his selfish designs on the world. Whoever loosens his grip on the fruit of action has lit the one fire that counts, the fire within. For the seeker still climbing toward the practice, action itself is the ladder; for the one who has gained the summit, inner stillness becomes the ladder.

Your own rescuer

Then Krishna laid down the deepest sutra of this chapter.

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

Raise yourself by your own strength, and do not let yourself sink. The atman alone is its own friend, and the atman alone is its own enemy.

Srimad Bhagavad Gita 6.5

No rescuer is coming from outside. The promise folded into these words is bolder than it first sounds. However heavy the destiny a man has carried out of his past lives, it cannot block his road; the power to rise or to fall stays in his own hands. The man who has brought his body, his senses, and his mind under his own command finds in that same self his closest friend. The man who has let them run loose finds the same self turned against him, working like an enemy from within. Friend and enemy keep a single seat, and that seat is inside you.

The seat of meditation

Now Krishna gave the method, and he gave it in fine detail. Find a clean and solitary place, he said, a quiet corner far from the traffic of people, and there set a seat for yourself that is neither too high nor too low: kusha grass laid down first, a deerskin over it, a clean cloth on top. Sit, and grow still. Hold the trunk, the head, and the neck in one straight line, steady and unmoving, and let the gaze come to rest at the tip of the nose and stay there, no longer wandering from thing to thing. Rein in the senses, gather the scattered mind to a single point, and, holding to fearlessness and the vow of continence, fix that mind on the Divine within. Meditation of this kind is undertaken for one purpose only, the cleansing of the self. Then he added a rule of measure. This yoga does not come to the man who eats too much, nor to the man who starves himself; not to the one who oversleeps, nor to the one who keeps vigil night after night. When a man’s eating and recreation, his sleep and waking, and his daily work all move in balance, this is the yoga that draws the sorrow out of a life.

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥

As a lamp set in a windless place does not so much as flicker, such is the likeness given for the yogi who has mastered his mind and settled into the yoga of the atman.

Srimad Bhagavad Gita 6.19

Where no wind reaches, the flame of a lamp burns straight and unmoving. A mastered mind burns the same way. A stillness settles within, and seated in it the yogi sees the Supreme inside his own self and takes his joy there and nowhere else. It is a joy past the reach of the senses, one that only the cleared and quieted mind can touch, and once a man has tasted it he counts no other gain worth the name. The heaviest sorrow that can fall on a life will not shake him loose from it. One glimpse of that state, and the greatest pleasure the world holds out turns pale beside it.

The restless mind

Krishna had been describing a mind held perfectly even, unmoved by joy or sorrow alike. Arjuna heard him out, then set down the question that rises, sooner or later, in every seeker.

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥

Krishna, this mind is restless, churning, strong, and stubborn. Holding it seems to me as hard as binding the wind in a fist.

Srimad Bhagavad Gita 6.34

Krishna did not wave the honest complaint away. Yes, he agreed, the mind truly is restless, and holding it is hard. Then he gave the remedy that has steadied every seeker since.

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

Arjuna, there is no doubt: the mind is restless and yields only with great difficulty. Yet through practice and dispassion it is held after all.

Srimad Bhagavad Gita 6.35

Two instruments, and only two. Practice: bringing the mind back daily, patiently, as many times as it strays. And dispassion: loosening the inner grip on things. Let the two work together, and even the most restless mind settles one day into that straight flame of the windless lamp. For the man who leaves his mind unbridled the goal stays out of reach; for the man who has brought it to heel and keeps working at it, the goal comes within grasp. That, Krishna said, was his settled conviction.

No effort is wasted

At the end Arjuna set down a tender fear, the kind that lives quietly in many hearts. Suppose a man sets out on this road with real faith, he said, and gives it everything, and still cannot master himself in time, so that his mind slips from the path and he comes to the end of his life short of the goal. What becomes of him? Does all that striving simply drain away? Torn loose from both worlds, having missed the joys of heaven and missed God as well, does he not scatter into nothing like a shred of cloud pulled apart by the wind?

Krishna’s answer holds some of the most consoling lines in the whole Gita. Dear one, he said, no such ruin waits for him, in this world or the next. No one who sets his hand to good ever comes to a bad end. A man who falls from this path still rises to the worlds that the doers of good have earned, dwells there for uncounted years, and is then born again into a pure and prosperous house. And the one who carried genuine dispassion out of that former life is spared even the long detour through those bright worlds; he is born straight into a family of realized yogis, and no birth on all the earth is rarer than that. Wherever he lands, the unfinished practice of his past life stirs awake on its own; the old momentum takes hold and turns him back toward God even against the pull of his senses, and he takes up the climb again from the broken link. Life after life the work gathers and compounds, until at last, washed clean of every fault, he reaches the highest goal.

Then Krishna ranked the yogi over them all: over those who punish the body with penance, over those who have mastered the scriptures, over those who act only for a reward. Become that yogi, he told Arjuna. And above yogis of every kind he lifted one figure highest of all, the one who, full of faith and love, holds Krishna himself in the depths of the heart and worships him there. That thread of love is the one that will unwind into bhakti in the chapters ahead.

The gist of this chapter in a single sentence. The mind stays an enemy only as long as you have no hold on it, and the day you learn to hold it, that same mind becomes your greatest friend. The way to hold it is plain: daily practice, and an inner distance from things. And on this road, no step ever goes to waste.

Source: Srimad Bhagavad Gita

Verse by verse

All 47 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/6/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.

6.1अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः

श्रीभगवानुवाच

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥1॥

anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |
sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ

अनाश्रितः
आश्रय न लेकर
कर्मफलम्
कर्म के फल का
कार्यम्
करने योग्य
कर्म
कर्म
करोति
करता है
यः
जो
सः
वह
संन्यासी
संन्यासी
च
और
योगी
योगी
च
भी
न
नहीं
निरग्निः
अग्नि का त्याग करने वाला
न
नहीं
च
और
अक्रियः
क्रियाओं का त्याग करने वाला

Prose order: यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यम् कर्म करोति, सः संन्यासी च योगी च; न निरग्निः, न च अक्रियः।

yaḥ karmaphalam anāśritaḥ kāryam karma karoti, saḥ saṃnyāsī ca yogī ca; na niragniḥ, na ca akriyaḥ|

One who does the work that ought to be done without depending on the fruit of action is a renouncer and a yogi. Merely giving up the sacred fire does not make one a renouncer, and merely giving up activity does not make one a yogi.

6.2यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥2॥

yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |
na hy asaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaś cana

यम्
जिसको
संन्यासम्
संन्यास
इति
ऐसा
प्राहुः
कहते हैं
योगम्
योग
तम्
उसको
विद्धि
जानिए
पाण्डव
हे पाण्डव
न
नहीं
हि
क्योंकि
असंन्यस्तसंकल्पः
संकल्पों का त्याग न करने वाला
योगी
योगी
भवति
होता है
कश्चन
कोई भी

Prose order: पाण्डव, यम् संन्यासम् इति प्राहुः, तम् योगम् विद्धि; हि असंन्यस्तसंकल्पः कश्चन योगी न भवति।

pāṇḍava, yam saṃnyāsam iti prāhuḥ, tam yogam viddhi; hi asaṃnyastasaṃkalpaḥ kaścana yogī na bhavati|

Know that what they call renunciation is yoga, O Pandava. For no one who has not given up his willful desires ever becomes a yogi.

6.3आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥3॥

ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate |
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate

आरुरुक्षोः
योग पर चढ़ने की इच्छा वाले
मुनेः
मुनि के लिए
योगम्
योग पर
कर्म
कर्म
कारणम्
साधन
उच्यते
कहा जाता है
योगारूढस्य
योग पर आरूढ़ हुए
तस्य
उसके
एव
ही
शमः
शम, सब संकल्पों की शान्ति
कारणम्
साधन
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते; तस्य एव योगारूढस्य शमः कारणम् उच्यते।

yogam ārurukṣoḥ muneḥ karma kāraṇam ucyate; tasya eva yogārūḍhasya śamaḥ kāraṇam ucyate|

For the sage who wishes to climb to yoga, action is said to be the means. For the same sage once he has climbed to yoga, quietude is said to be the means.

6.4यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥4॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate |
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate

यदा
जब
हि
निश्चय ही
न
नहीं
इन्द्रियार्थेषु
इन्द्रियों के विषयों में
न
नहीं
कर्मसु
कर्मों में
अनुषज्जते
आसक्त होता है
सर्वसंकल्पसंन्यासी
सब संकल्पों का त्यागी
योगारूढः
योग पर आरूढ़
तदा
तब
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: यदा हि इन्द्रियार्थेषु न, कर्मसु न अनुषज्जते, तदा सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढः उच्यते।

yadā hi indriyārtheṣu na, karmasu na anuṣajjate, tadā sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhaḥ ucyate|

When a man clings neither to the objects of the senses nor to actions, and has renounced all willful desires, then he is said to have climbed to yoga.

6.5उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥5॥

uddhared ātmanātmānaṃ nātmānam avasādayet |
ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ

उद्धरेत्
उद्धार करे
आत्मना
अपने द्वारा
आत्मानम्
अपना
न
नहीं
आत्मानम्
अपने को
अवसादयेत्
अधोगति में गिराए
आत्मा
स्वयं
एव
ही
हि
क्योंकि
आत्मनः
अपना
बन्धुः
बन्धु
आत्मा
स्वयं
एव
ही
रिपुः
शत्रु
आत्मनः
अपना

Prose order: आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्, आत्मानम् न अवसादयेत्; हि आत्मा एव आत्मनः बन्धुः, आत्मा एव आत्मनः रिपुः।

ātmanā ātmānam uddharet, ātmānam na avasādayet; hi ātmā eva ātmanaḥ bandhuḥ, ātmā eva ātmanaḥ ripuḥ|

Let a man lift himself up by his own self and never let himself sink. For the self alone is the friend of the self, and the self alone is the enemy of the self.

6.6बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥6॥

bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ |
anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat

बन्धुः
बन्धु
आत्मा
आत्मा, स्वयं
आत्मनः
अपना
तस्य
उसका
येन
जिसने
आत्मा
मन आदि
एव
ही
आत्मना
अपने द्वारा
जितः
जीत लिया
अनात्मनः
अपने को न जीतने वाले का
तु
परन्तु
शत्रुत्वे
शत्रुता में
वर्तेत
बर्तता है
आत्मा
आत्मा, स्वयं
एव
ही
शत्रुवत्
शत्रु की भाँति

Prose order: येन आत्मना आत्मा एव जितः, तस्य आत्मा आत्मनः बन्धुः; अनात्मनः तु आत्मा एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत।

yena ātmanā ātmā eva jitaḥ, tasya ātmā ātmanaḥ bandhuḥ; anātmanaḥ tu ātmā eva śatruvat śatrutve varteta|

For him who has conquered himself by his own self, the self is a friend. For him who has not conquered himself, the self itself behaves with hostility like an enemy.

6.7जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः ॥7॥

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ

जितात्मनः
जिसने मन को जीत लिया
प्रशान्तस्य
परम शान्त
परमात्मा
परमात्मा
समाहितः
भली प्रकार स्थित
शीतोष्णसुखदुःखेषु
सर्दी गर्मी सुख दुःख में
तथा
और
मानावमानयोः
मान और अपमान में

Prose order: शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।

śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ|

For one who has conquered himself and is deeply at peace amid cold and heat, pleasure and pain, honor and dishonor, the supreme Self stands firmly present.

6.8ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥8॥

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |
yukta ity ucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा
ज्ञान विज्ञान से तृप्त अन्तःकरण वाला
कूटस्थः
निर्विकार, अचल
विजितेन्द्रियः
इन्द्रियों को जीता हुआ
युक्तः
योगयुक्त
इति
ऐसा
उच्यते
कहा जाता है
योगी
योगी
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
मिट्टी, पत्थर, सोना समान मानने वाला

Prose order: ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः समलोष्टाश्मकाञ्चनः योगी युक्तः इति उच्यते।

jñānavijñānatṛptātmā kūṭasthaḥ vijitendriyaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ yogī yuktaḥ iti ucyate|

The yogi whose mind is content with knowledge and realization, who stands unmoved, who has mastered his senses, and to whom a clod of earth, a stone, and gold are the same, is said to be established in yoga.

6.9सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥9॥

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |
sādhuṣv api ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate

सुहृद्
निःस्वार्थ हित करने वाला
मित्र
मित्र
अरि
शत्रु
उदासीन
उदासीन
मध्यस्थ
मध्यस्थ
द्वेष्य
द्वेष के पात्र
बन्धुषु
और बन्धुओं में
साधुषु
साधुओं में
अपि
भी
च
और
पापेषु
पापियों में
समबुद्धिः
समान बुद्धि वाला
विशिष्यते
श्रेष्ठ है

Prose order: सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु पापेषु च अपि समबुद्धिः विशिष्यते।

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu sādhuṣu pāpeṣu ca api samabuddhiḥ viśiṣyate|

He who holds the same mind toward the well wisher, the friend, the enemy, the indifferent, the neutral, the hateful, and the kinsman, and toward the righteous and the sinful alike, stands supreme.

6.10योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥10॥

yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ |
ekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ

योगी
योगी
युञ्जीत
लगाए
सततम्
निरन्तर
आत्मानम्
मन को
रहसि
एकान्त में
स्थितः
स्थित
एकाकी
अकेला
यतचित्तात्मा
चित्त और शरीर वश में किए
निराशीः
आशा रहित
अपरिग्रहः
संग्रह रहित

Prose order: योगी रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः सततम् आत्मानम् युञ्जीत।

yogī rahasi sthitaḥ ekākī yatacittātmā nirāśīḥ aparigrahaḥ satatam ātmānam yuñjīta|

Let the yogi constantly discipline his mind, staying in a solitary place, alone, with mind and body controlled, free from expectation and from possessions.

6.11शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥11॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ |
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram

शुचौ
शुद्ध
देशे
स्थान में
प्रतिष्ठाप्य
स्थापित करके
स्थिरम्
स्थिर
आसनम्
आसन
आत्मनः
अपना
न
न
अत्युच्छ्रितम्
बहुत ऊँचा
न
न
अतिनीचम्
बहुत नीचा
चैलाजिनकुशोत्तरम्
कुश, मृगचर्म, वस्त्र क्रम से बिछा

Prose order: शुचौ देशे न अत्युच्छ्रितम् न अतिनीचम् चैलाजिनकुशोत्तरम् आत्मनः स्थिरम् आसनम् प्रतिष्ठाप्य।

śucau deśe na atyucchritam na atinīcam cailājinakuśottaram ātmanaḥ sthiram āsanam pratiṣṭhāpya|

Having set up in a clean place a firm seat of his own, neither too high nor too low, covered with cloth, deerskin, and kusha grass one over the other,

6.12तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥12॥

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |
upaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye

तत्र
वहाँ
एकाग्रम्
एकाग्र
मनः
मन
कृत्वा
करके
यतचित्तेन्द्रियक्रियः
चित्त, इन्द्रियों की क्रियाएँ वश में
उपविश्य
बैठ कर
आसने
आसन पर
युञ्ज्यात्
अभ्यास करे
योगम्
योग का
आत्मविशुद्धये
अन्तःकरण की शुद्धि के लिए

Prose order: तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रम् कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः आत्मविशुद्धये योगम् युञ्ज्यात्।

tatra āsane upaviśya manaḥ ekāgram kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ ātmaviśuddhaye yogam yuñjyāt|

There, seated on that seat, making the mind one pointed, with the activities of mind and senses controlled, let him practice yoga for the purification of the self.

6.13समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥13॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ |
saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan

समम्
सीधा, सम
कायशिरोग्रीवम्
शरीर, सिर और गले को
धारयन्
धारण करते हुए
अचलम्
अचल
स्थिरः
स्थिर होकर
संप्रेक्ष्य
देखते हुए
नासिकाग्रम्
नासिका के अग्रभाग को
स्वम्
अपनी
दिशः
दिशाओं को
च
और
अनवलोकयन्
न देखता हुआ

Prose order: कायशिरोग्रीवम् समम् अचलम् धारयन् स्थिरः, स्वम् नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य, दिशः च अनवलोकयन्।

kāyaśirogrīvam samam acalam dhārayan sthiraḥ, svam nāsikāgram saṃprekṣya, diśaḥ ca anavalokayan|

Holding body, head, and neck erect and motionless, steady, gazing at the tip of his own nose and not looking around in any direction,

6.14प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥14॥

praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ |
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ

प्रशान्तात्मा
शान्त अन्तःकरण वाला
विगतभीः
भय रहित
ब्रह्मचारिव्रते
ब्रह्मचारी के व्रत में
स्थितः
स्थित
मनः
मन को
संयम्य
संयत करके
मच्चित्तः
हममें चित्त लगाए हुए
युक्तः
योगयुक्त
आसीत
बैठे
मत्परः
हमें ही परम लक्ष्य मानने वाला

Prose order: प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः मत्परः युक्तः आसीत।

praśāntātmā vigatabhīḥ brahmacārivrate sthitaḥ manaḥ saṃyamya maccittaḥ matparaḥ yuktaḥ āsīta|

Serene in mind, free from fear, firm in the vow of a celibate, with the mind restrained, his thought fixed on me and holding me as the supreme goal, let him sit absorbed in yoga.

6.15युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥15॥

yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthām adhigacchati

युञ्जन्
लगाता हुआ
एवम्
इस प्रकार
सदा
सदा
आत्मानम्
मन को
योगी
योगी
नियतमानसः
वश में किए मन वाला
शान्तिम्
शान्ति को
निर्वाणपरमाम्
निर्वाण जिसकी पराकाष्ठा है
मत्संस्थाम्
हममें स्थित
अधिगच्छति
प्राप्त करता है

Prose order: एवम् सदा आत्मानम् युञ्जन् नियतमानसः योगी निर्वाणपरमाम् मत्संस्थाम् शान्तिम् अधिगच्छति।

evam sadā ātmānam yuñjan niyatamānasaḥ yogī nirvāṇaparamām matsaṃsthām śāntim adhigacchati|

Thus always disciplining his mind, the yogi of controlled mind attains the peace that culminates in nirvana and abides in me.

6.16नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥16॥

nātyaśnatas tu yogo ’sti na caikāntam anaśnataḥ |
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna

न
नहीं
अत्यश्नतः
बहुत खाने वाले का
तु
परन्तु
योगः
योग
अस्ति
होता है
न
न
च
और
एकान्तम्
सर्वथा
अनश्नतः
न खाने वाले का
न
न
च
और
अतिस्वप्नशीलस्य
बहुत सोने के स्वभाव वाले का
जाग्रतः
अधिक जागने वाले का
न
न
एव
ही
च
और
अर्जुन
हे अर्जुन

Prose order: अर्जुन, अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति, एकान्तम् अनश्नतः च न, अतिस्वप्नशीलस्य च न, जाग्रतः च न एव।

arjuna, atyaśnataḥ tu yogaḥ na asti, ekāntam anaśnataḥ ca na, atisvapnaśīlasya ca na, jāgrataḥ ca na eva|

Yoga is not for one who eats too much, nor for one who does not eat at all, nor for one given to too much sleep, nor for one who keeps awake too long, Arjuna.

6.17युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥17॥

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā

युक्ताहारविहारस्य
नियमित आहार विहार वाले का
युक्तचेष्टस्य
नियमित चेष्टा वाले का
कर्मसु
कर्मों में
युक्तस्वप्नावबोधस्य
नियमित सोने जागने वाले का
योगः
योग
भवति
होता है
दुःखहा
दुःखों का नाश करने वाला

Prose order: युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य दुःखहा योगः भवति।

yuktāhāravihārasya karmasu yuktaceṣṭasya yuktasvapnāvabodhasya duḥkhahā yogaḥ bhavati|

For one whose eating and recreation are measured, whose effort in actions is measured, and whose sleep and waking are measured, yoga becomes the destroyer of sorrow.

6.18यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥18॥

yadā viniyataṃ cittam ātmany evāvatiṣṭhate |
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ity ucyate tadā

यदा
जब
विनियतम्
भली प्रकार वश में किया हुआ
चित्तम्
चित्त
आत्मनि
आत्मा में
एव
ही
अवतिष्ठते
स्थित हो जाता है
निःस्पृहः
स्पृहा रहित
सर्वकामेभ्यः
सब कामनाओं से
युक्तः
योगयुक्त
इति
ऐसा
उच्यते
कहा जाता है
तदा
तब

Prose order: यदा विनियतम् चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते, तदा सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः युक्तः इति उच्यते।

yadā viniyatam cittam ātmani eva avatiṣṭhate, tadā sarvakāmebhyaḥ niḥspṛhaḥ yuktaḥ iti ucyate|

When the fully restrained mind rests in the Self alone, then, free from longing for all objects of desire, he is said to be established in yoga.

6.19यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥19॥

yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |
yogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ

यथा
जैसे
दीपः
दीपक
निवातस्थः
वायु रहित स्थान में रखा
न
नहीं
इङ्गते
चंचल होता
सा
वह
उपमा
उपमा
स्मृता
कही गई है
योगिनः
योगी के लिए
यतचित्तस्य
वश में किए चित्त वाले
युञ्जतः
अभ्यास करते हुए
योगम्
योग का
आत्मनः
आत्मा के

Prose order: यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते, सा उपमा आत्मनः योगम् युञ्जतः यतचित्तस्य योगिनः स्मृता।

yathā nivātasthaḥ dīpaḥ na iṅgate, sā upamā ātmanaḥ yogam yuñjataḥ yatacittasya yoginaḥ smṛtā|

As a lamp in a windless place does not flicker, such is the likeness recalled for the yogi of subdued mind who practices the yoga of the Self.

6.20यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥20॥

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |
yatra caivātmanātmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati

यत्र
जिस अवस्था में
उपरमते
उपराम हो जाता है
चित्तम्
चित्त
निरुद्धम्
निरुद्ध हुआ
योगसेवया
योग के अभ्यास से
यत्र
जिसमें
च
और
एव
ही
आत्मना
शुद्ध बुद्धि से
आत्मानम्
आत्मा को
पश्यन्
देखता हुआ
आत्मनि
आत्मा में
तुष्यति
सन्तुष्ट होता है

Prose order: यत्र योगसेवया निरुद्धम् चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानम् पश्यन् आत्मनि तुष्यति।

yatra yogasevayā niruddham cittam uparamate, yatra ca eva ātmanā ātmānam paśyan ātmani tuṣyati|

When the mind, restrained by the practice of yoga, comes to rest, and when, beholding the Self by the self, one is content in the Self alone,

6.21सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥21॥

sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam |
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ

सुखम्
सुख
आत्यन्तिकम्
अनन्त, अत्यन्त
यत्
जो
तत्
वह
बुद्धिग्राह्यम्
बुद्धि से ग्रहण करने योग्य
अतीन्द्रियम्
इन्द्रियों से परे
वेत्ति
अनुभव करता है
यत्र
जिस अवस्था में
न
नहीं
च
और
एव
ही
अयम्
यह
स्थितः
स्थित हुआ
चलति
चलायमान होता
तत्त्वतः
तत्त्व से

Prose order: यत् आत्यन्तिकम् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् सुखम्, तत् यत्र वेत्ति, यत्र च स्थितः अयम् तत्त्वतः न एव चलति।

yat ātyantikam buddhigrāhyam atīndriyam sukham, tat yatra vetti, yatra ca sthitaḥ ayam tattvataḥ na eva calati|

When one knows that boundless joy which is beyond the senses and grasped only by the intellect, and, standing in it, never departs from the truth,

6.22यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥22॥

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

यम्
जिसको
लब्ध्वा
प्राप्त करके
च
और
अपरम्
दूसरे
लाभम्
लाभ को
मन्यते
मानता
न
नहीं
अधिकम्
अधिक
ततः
उससे
यस्मिन्
जिसमें
स्थितः
स्थित हुआ
न
नहीं
दुःखेन
दुःख से
गुरुणा
भारी
अपि
भी
विचाल्यते
विचलित किया जाता

Prose order: यम् च लब्ध्वा ततः अपरम् लाभम् अधिकम् न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते।

yam ca labdhvā tataḥ aparam lābham adhikam na manyate, yasmin sthitaḥ guruṇā duḥkhena api na vicālyate|

Having gained which one regards no other gain as greater, and standing in which one is not shaken even by heavy sorrow,

6.23तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥23॥

taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |
sa niścayena yoktavyo yogo ’nirviṇṇacetasā

तम्
उसको
विद्यात्
जानना चाहिए
दुःखसंयोगवियोगम्
दुःख के संयोग से रहित
योगसंज्ञितम्
योग नाम वाला
सः
वह
निश्चयेन
निश्चय के साथ
योक्तव्यः
अभ्यास करने योग्य
योगः
योग
अनिर्विण्णचेतसा
न उकताए हुए चित्त से

Prose order: तम् दुःखसंयोगवियोगम् योगसंज्ञितम् विद्यात्; सः योगः अनिर्विण्णचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः।

tam duḥkhasaṃyogaviyogam yogasaṃjñitam vidyāt; saḥ yogaḥ anirviṇṇacetasā niścayena yoktavyaḥ|

That state, in which all contact with sorrow is severed, should be known as yoga. That yoga is to be practiced with resolve and with a mind that does not lose heart.

6.24संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥24॥

saṃkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ |
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ

संकल्पप्रभवान्
संकल्प से उत्पन्न
कामान्
कामनाओं को
त्यक्त्वा
त्याग कर
सर्वान्
सब
अशेषतः
पूर्णतया
मनसा
मन से
एव
ही
इन्द्रियग्रामम्
इन्द्रियों के समूह को
विनियम्य
भली प्रकार वश में करके
समन्ततः
सब ओर से

Prose order: संकल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव इन्द्रियग्रामम् समन्ततः विनियम्य।

saṃkalpaprabhavān sarvān kāmān aśeṣataḥ tyaktvā, manasā eva indriyagrāmam samantataḥ viniyamya|

Abandoning without remainder all desires born of willful thought, and restraining on every side the whole company of the senses by the mind alone,

6.25शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किं चिदपि चिन्तयेत् ॥25॥

śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā |
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet

शनैः शनैः
धीरे धीरे
उपरमेत्
उपराम हो
बुद्ध्या
बुद्धि से
धृतिगृहीतया
धैर्य से युक्त
आत्मसंस्थम्
आत्मा में स्थित
मनः
मन को
कृत्वा
करके
न
नहीं
किञ्चित्
कुछ
अपि
भी
चिन्तयेत्
चिन्तन करे

Prose order: धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत्; मनः आत्मसंस्थम् कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत्।

dhṛtigṛhītayā buddhyā śanaiḥ śanaiḥ uparamet; manaḥ ātmasaṃstham kṛtvā kiñcit api na cintayet|

Little by little let him come to rest through an intellect held firm by steadiness, and having fixed the mind in the Self, let him think of nothing at all.

6.26यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥26॥

yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram |
tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet

यतः यतः
जहाँ जहाँ
निश्चरति
विचरता है
मनः
मन
चञ्चलम्
चंचल
अस्थिरम्
अस्थिर
ततः ततः
वहाँ वहाँ से
नियम्य
रोक कर
एतत्
इसको
आत्मनि
आत्मा में
एव
ही
वशम्
वश में
नयेत्
लाए

Prose order: चञ्चलम् अस्थिरम् मनः यतः यतः निश्चरति, ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशम् नयेत्।

cañcalam asthiram manaḥ yataḥ yataḥ niścarati, tataḥ tataḥ etat niyamya ātmani eva vaśam nayet|

Wherever the restless and unsteady mind wanders, from there let him draw it back and bring it under control in the Self alone.

6.27प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥27॥

praśāntamanasaṃ hy enaṃ yoginaṃ sukham uttamam |
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam

प्रशान्तमनसम्
शान्त मन वाले
हि
क्योंकि
एनम्
इस
योगिनम्
योगी को
सुखम्
सुख
उत्तमम्
उत्तम
उपैति
प्राप्त होता है
शान्तरजसम्
जिसका रजोगुण शान्त हो गया
ब्रह्मभूतम्
ब्रह्मरूप हुए
अकल्मषम्
पाप रहित

Prose order: हि प्रशान्तमनसम् शान्तरजसम् अकल्मषम् ब्रह्मभूतम् एनम् योगिनम् उत्तमम् सुखम् उपैति।

hi praśāntamanasam śāntarajasam akalmaṣam brahmabhūtam enam yoginam uttamam sukham upaiti|

For the highest happiness comes to this yogi whose mind is at peace, whose passion is stilled, who is free from stain and has become one with Brahman.

6.28युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥28॥

yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |
sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute

युञ्जन्
लगाता हुआ
एवम्
इस प्रकार
सदा
सदा
आत्मानम्
मन को
योगी
योगी
विगतकल्मषः
पाप रहित
सुखेन
सुखपूर्वक
ब्रह्मसंस्पर्शम्
ब्रह्म के संस्पर्श रूप
अत्यन्तम्
अत्यन्त
सुखम्
सुख को
अश्नुते
भोगता है

Prose order: एवम् सदा आत्मानम् युञ्जन् विगतकल्मषः योगी ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तम् सुखम् सुखेन अश्नुते।

evam sadā ātmānam yuñjan vigatakalmaṣaḥ yogī brahmasaṃsparśam atyantam sukham sukhena aśnute|

Thus always disciplining the mind, the yogi freed from stain easily enjoys the boundless bliss of contact with Brahman.

6.29सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥29॥

sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ

सर्वभूतस्थम्
सब प्राणियों में स्थित
आत्मानम्
आत्मा को
सर्वभूतानि
सब प्राणियों को
च
और
आत्मनि
आत्मा में
ईक्षते
देखता है
योगयुक्तात्मा
योग से युक्त अन्तःकरण वाला
सर्वत्र
सब जगह
समदर्शनः
समान देखने वाला

Prose order: योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानम् सर्वभूतस्थम् सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते।

yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ātmānam sarvabhūtastham sarvabhūtāni ca ātmani īkṣate|

With his self joined in yoga and seeing the same everywhere, he beholds the Self dwelling in all beings and all beings in the Self.

6.30यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥30॥

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati

यः
जो
माम्
मुझे
पश्यति
देखता है
सर्वत्र
सब जगह
सर्वम्
सब को
च
और
मयि
मुझमें
पश्यति
देखता है
तस्य
उसके लिए
अहम्
मैं
न
नहीं
प्रणश्यामि
अदृश्य होते हैं
सः
वह
च
और
मे
मेरा, मुझे
न
नहीं
प्रणश्यति
अदृश्य होता है

Prose order: यः माम् सर्वत्र पश्यति, सर्वम् च मयि पश्यति, तस्य अहम् न प्रणश्यामि, सः च मे न प्रणश्यति।

yaḥ mām sarvatra paśyati, sarvam ca mayi paśyati, tasya aham na praṇaśyāmi, saḥ ca me na praṇaśyati|

He who sees me everywhere and sees everything in me, I am never lost to him, and he is never lost to me.

6.31सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥31॥

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajaty ekatvam āsthitaḥ |
sarvathā vartamāno ’pi sa yogī mayi vartate

सर्वभूतस्थितम्
सब प्राणियों में स्थित
यः
जो
माम्
मुझे
भजति
भजता है
एकत्वम्
एकत्व में
आस्थितः
स्थित हुआ
सर्वथा
सब प्रकार से
वर्तमानः
बर्तता हुआ
अपि
भी
सः
वह
योगी
योगी
मयि
मुझमें
वर्तते
रहता है

Prose order: यः एकत्वम् आस्थितः सर्वभूतस्थितम् माम् भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते।

yaḥ ekatvam āsthitaḥ sarvabhūtasthitam mām bhajati, saḥ yogī sarvathā vartamānaḥ api mayi vartate|

He who, established in oneness, worships me as dwelling in all beings, that yogi abides in me however he may be living.

6.32आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥32॥

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo ’rjuna |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ

आत्मौपम्येन
अपनी उपमा से
सर्वत्र
सब जगह
समम्
समान
पश्यति
देखता है
यः
जो
अर्जुन
हे अर्जुन
सुखम्
सुख
वा
या
यदि वा
अथवा
दुःखम्
दुःख
सः
वह
योगी
योगी
परमः
परम श्रेष्ठ
मतः
माना गया है

Prose order: अर्जुन, यः आत्मौपम्येन सर्वत्र सुखम् वा यदि वा दुःखम् समम् पश्यति, सः योगी परमः मतः।

arjuna, yaḥ ātmaupamyena sarvatra sukham vā yadi vā duḥkham samam paśyati, saḥ yogī paramaḥ mataḥ|

He who, by likening others to himself, sees the same everywhere, whether in pleasure or in pain, that yogi is held to be the highest, Arjuna.

6.33योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन

अर्जुन उवाच

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥33॥

yo ’yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana |
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām

यः
जो
अयम्
यह
योगः
योग
त्वया
आपके द्वारा
प्रोक्तः
कहा गया
साम्येन
समता के रूप में
मधुसूदन
हे मधुसूदन
एतस्य
इसकी
अहम्
हम
न
नहीं
पश्यामि
देखते हैं
चञ्चलत्वात्
मन की चंचलता के कारण
स्थितिम्
स्थिति
स्थिराम्
स्थिर

Prose order: मधुसूदन, यः अयम् योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः, एतस्य स्थिराम् स्थितिम् अहम् चञ्चलत्वात् न पश्यामि।

madhusūdana, yaḥ ayam yogaḥ tvayā sāmyena proktaḥ, etasya sthirām sthitim aham cañcalatvāt na paśyāmi|

This yoga of evenness that you have taught, Madhusudana, I do not see any lasting steadiness in it, because of the restlessness of the mind.

6.34चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥34॥

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram

चञ्चलम्
चंचल
हि
क्योंकि
मनः
मन
कृष्ण
हे कृष्ण
प्रमाथि
मथ देने वाला
बलवत्
बलवान
दृढम्
दृढ़
तस्य
उसका
अहम्
हम
निग्रहम्
निग्रह
मन्ये
मानते हैं
वायोः
वायु के
इव
समान
सुदुष्करम्
अत्यन्त कठिन

Prose order: कृष्ण, हि मनः चञ्चलम् प्रमाथि बलवत् दृढम्; तस्य निग्रहम् अहम् वायोः इव सुदुष्करम् मन्ये।

kṛṣṇa, hi manaḥ cañcalam pramāthi balavat dṛḍham; tasya nigraham aham vāyoḥ iva suduṣkaram manye|

For the mind is restless, Krishna, turbulent, strong, and obstinate. I consider restraining it as hard as restraining the wind.

6.35असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्

श्रीभगवानुवाच

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥35॥

asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate

असंशयम्
निःसन्देह
महाबाहो
हे महाबाहो
मनः
मन
दुर्निग्रहम्
कठिनता से वश में होने वाला
चलम्
चंचल
अभ्यासेन
अभ्यास से
तु
परन्तु
कौन्तेय
हे कुन्तीपुत्र
वैराग्येण
वैराग्य से
च
और
गृह्यते
वश में होता है

Prose order: महाबाहो, असंशयम् मनः चलम् दुर्निग्रहम्; कौन्तेय, तु अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते।

mahābāho, asaṃśayam manaḥ calam durnigraham; kaunteya, tu abhyāsena vairāgyeṇa ca gṛhyate|

Without doubt, mighty armed one, the mind is restless and hard to restrain. Yet by practice and by detachment, son of Kunti, it is brought under control.

6.36असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥36॥

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ |
vaśyātmanā tu yatatā śakyo ’vāptum upāyataḥ

असंयतात्मना
अवश मन वाले के द्वारा
योगः
योग
दुष्प्रापः
दुष्प्राप्य
इति
ऐसा
मे
मेरा, मुझे
मतिः
मत
वश्यात्मना
वश में किए मन वाले द्वारा
तु
परन्तु
यतता
यत्न करने वाले द्वारा
शक्यः
सम्भव है
अवाप्तुम्
प्राप्त करना
उपायतः
उपाय से

Prose order: असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः; वश्यात्मना तु यतता उपायतः अवाप्तुम् शक्यः।

asaṃyatātmanā yogaḥ duṣprāpaḥ iti me matiḥ; vaśyātmanā tu yatatā upāyataḥ avāptum śakyaḥ|

Yoga is hard to attain for one whose mind is unrestrained, such is my view. Yet for one who strives with a mind under control, it can be attained through the proper means.

6.37अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः

अर्जुन उवाच

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥37॥

ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ |
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati

अयतिः
यत्न में शिथिल
श्रद्धया
श्रद्धा से
उपेतः
युक्त
योगात्
योग से
चलितमानसः
विचलित मन वाला
अप्राप्य
न पाकर
योगसंसिद्धिम्
योग की पूर्ण सिद्धि को
काम्
किस
गतिम्
गति को
कृष्ण
हे कृष्ण
गच्छति
प्राप्त होता है

Prose order: कृष्ण, श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योगसंसिद्धिम् अप्राप्य काम् गतिम् गच्छति?

kṛṣṇa, śraddhayā upetaḥ ayatiḥ yogāt calitamānasaḥ yogasaṃsiddhim aprāpya kām gatim gacchati?

One who possesses faith, whose effort is slack, whose mind has slipped away from yoga, and who fails to reach perfection in yoga, what end does he come to, Krishna?

6.38कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥38॥

kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati |
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi

कच्चित्
क्या
न
नहीं
उभयविभ्रष्टः
दोनों ओर से भ्रष्ट हुआ
छिन्नाभ्रम्
छिन्न हुए बादल के
इव
समान
नश्यति
नष्ट हो जाता है
अप्रतिष्ठः
आश्रय रहित
महाबाहो
हे महाबाहो
विमूढः
मोहित हुआ
ब्रह्मणः
ब्रह्म के
पथि
मार्ग में

Prose order: महाबाहो, ब्रह्मणः पथि विमूढः अप्रतिष्ठः उभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रम् इव कच्चित् न नश्यति?

mahābāho, brahmaṇaḥ pathi vimūḍhaḥ apratiṣṭhaḥ ubhayavibhraṣṭaḥ chinnābhram iva kaccit na naśyati?

Fallen from both paths, without support and bewildered on the path to Brahman, does he not perish like a torn cloud, mighty armed one?

6.39एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥39॥

etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasy aśeṣataḥ |
tvad anyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hy upapadyate

एतत्
इस
मे
हमारे
संशयम्
संशय को
कृष्ण
हे कृष्ण
छेत्तुम्
छेदन करने में
अर्हसि
समर्थ हैं
अशेषतः
पूर्णतया
त्वत्
आपसे
अन्यः
दूसरा
संशयस्य
संशय का
अस्य
इस
छेत्ता
छेदन करने वाला
न
नहीं
हि
क्योंकि
उपपद्यते
मिल सकता

Prose order: कृष्ण, मे एतत् संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि; हि अस्य संशयस्य त्वत् अन्यः छेत्ता न उपपद्यते।

kṛṣṇa, me etat saṃśayam aśeṣataḥ chettum arhasi; hi asya saṃśayasya tvat anyaḥ chettā na upapadyate|

You alone are able to cut away this doubt of mine completely, Krishna. For no one other than you can be found to dispel this doubt.

6.40पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते

श्रीभगवानुवाच

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥40॥

pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate |
na hi kalyāṇakṛt kaś cid durgatiṃ tāta gacchati

पार्थ
हे पार्थ
न
नहीं
एव
ही
इह
इस लोक में
न
न
अमुत्र
परलोक में
विनाशः
विनाश
तस्य
उसका
विद्यते
होता है
न
नहीं
हि
क्योंकि
कल्याणकृत्
शुभ कर्म करने वाला
कश्चित्
कोई भी
दुर्गतिम्
दुर्गति को
तात
हे प्यारे
गच्छति
जाता है

Prose order: पार्थ, तस्य इह न एव, अमुत्र न विनाशः विद्यते; हि तात, कश्चित् कल्याणकृत् दुर्गतिम् न गच्छति।

pārtha, tasya iha na eva, amutra na vināśaḥ vidyate; hi tāta, kaścit kalyāṇakṛt durgatim na gacchati|

Partha, for him there is no destruction either in this world or in the next. For no one who does good, dear friend, ever comes to an evil end.

6.41प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः

प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥41॥

prāpya puṇyakṛtāṃl lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo ’bhijāyate

प्राप्य
प्राप्त करके
पुण्यकृताम्
पुण्य करने वालों के
लोकान्
लोकों को
उषित्वा
निवास करके
शाश्वतीः
बहुत
समाः
वर्षों तक
शुचीनाम्
शुद्ध आचरण वाले
श्रीमताम्
श्रीमानों के
गेहे
घर में
योगभ्रष्टः
योग से भ्रष्ट हुआ
अभिजायते
जन्म लेता है

Prose order: योगभ्रष्टः पुण्यकृताम् लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनाम् श्रीमताम् गेहे अभिजायते।

yogabhraṣṭaḥ puṇyakṛtām lokān prāpya śāśvatīḥ samāḥ uṣitvā śucīnām śrīmatām gehe abhijāyate|

Having reached the worlds of those who do good and dwelt there for many long years, the one who has fallen from yoga is born in the house of the pure and the prosperous.

6.42अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्

अथ वा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥42॥

atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām |
etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam

अथ वा
अथवा
योगिनाम्
योगियों के
एव
ही
कुले
कुल में
भवति
जन्म लेता है
धीमताम्
ज्ञानवान
एतत्
यह
हि
निश्चय ही
दुर्लभतरम्
अत्यन्त दुर्लभ
लोके
संसार में
जन्म
जन्म
यत्
जो
ईदृशम्
ऐसा

Prose order: अथ वा धीमताम् योगिनाम् एव कुले भवति; यत् ईदृशम् जन्म, एतत् हि लोके दुर्लभतरम्।

atha vā dhīmatām yoginām eva kule bhavati; yat īdṛśam janma, etat hi loke durlabhataram|

Or else he is born into a family of wise yogis themselves. A birth such as this is very hard to obtain in the world.

6.43तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥43॥

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana

तत्र
वहाँ
तम्
उस
बुद्धिसंयोगम्
बुद्धि के संयोग को
लभते
प्राप्त करता है
पौर्वदेहिकम्
पूर्व शरीर में संचित
यतते
यत्न करता है
च
और
ततः
उससे
भूयः
फिर अधिक
संसिद्धौ
पूर्ण सिद्धि के लिए
कुरुनन्दन
हे कुरुनन्दन

Prose order: कुरुनन्दन, तत्र तम् पौर्वदेहिकम् बुद्धिसंयोगम् लभते, ततः च संसिद्धौ भूयः यतते।

kurunandana, tatra tam paurvadehikam buddhisaṃyogam labhate, tataḥ ca saṃsiddhau bhūyaḥ yatate|

There he regains the union with wisdom that he had gained in his former body, and from that point he strives once more for perfection, joy of the Kurus.

6.44पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥44॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo ’pi saḥ |
jijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate

पूर्वाभ्यासेन
पूर्व जन्म के अभ्यास से
तेन
उस
एव
ही
ह्रियते
खींचा जाता है
हि
निश्चय ही
अवशः
विवश
अपि
भी
सः
वह
जिज्ञासुः
जिज्ञासु
अपि
भी
योगस्य
योग का
शब्दब्रह्म
वेदोक्त सकाम कर्मों के फल को
अतिवर्तते
लाँघ जाता है

Prose order: हि सः अवशः अपि तेन एव पूर्वाभ्यासेन ह्रियते; योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते।

hi saḥ avaśaḥ api tena eva pūrvābhyāsena hriyate; yogasya jijñāsuḥ api śabdabrahma ativartate|

By that very practice of his former life he is carried onward even against his will. Even one who merely seeks to know yoga passes beyond the Vedic word and its ritual fruits.

6.45प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥45॥

prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |
anekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim

प्रयत्नात्
प्रयत्नपूर्वक
यतमानः
यत्न करता हुआ
तु
परन्तु
योगी
योगी
संशुद्धकिल्बिषः
पापों से भली प्रकार शुद्ध हुआ
अनेकजन्मसंसिद्धः
अनेक जन्मों से सिद्ध हुआ
ततः
तब
याति
प्राप्त होता है
पराम्
परम
गतिम्
गति को

Prose order: प्रयत्नात् यतमानः तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः ततः पराम् गतिम् याति।

prayatnāt yatamānaḥ tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ anekajanmasaṃsiddhaḥ tataḥ parām gatim yāti|

The yogi who strives with diligence, cleansed of all sin and perfected through many births, then reaches the supreme goal.

6.46तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥46॥

tapasvibhyo ’dhiko yogī jñānibhyo ’pi mato ’dhikaḥ |
karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna

तपस्विभ्यः
तपस्वियों से
अधिकः
श्रेष्ठ
योगी
योगी
ज्ञानिभ्यः
ज्ञानियों से
अपि
भी
मतः
माना गया है
अधिकः
श्रेष्ठ
कर्मिभ्यः
कर्म करने वालों से
च
और
अधिकः
श्रेष्ठ
योगी
योगी
तस्मात्
इसलिए
योगी
योगी
भव
हो जाइए
अर्जुन
हे अर्जुन

Prose order: योगी तपस्विभ्यः अधिकः, ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः मतः, कर्मिभ्यः च योगी अधिकः; तस्मात् अर्जुन, योगी भव।

yogī tapasvibhyaḥ adhikaḥ, jñānibhyaḥ api adhikaḥ mataḥ, karmibhyaḥ ca yogī adhikaḥ; tasmāt arjuna, yogī bhava|

The yogi is greater than the ascetics, he is held greater even than the men of knowledge, and the yogi is greater than the men of ritual action. Therefore, Arjuna, become a yogi.

6.47योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥47॥

yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |
śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ

योगिनाम्
योगियों में
अपि
भी
सर्वेषाम्
सब
मद्गतेन
हममें लगे हुए
अन्तरात्मना
अन्तरात्मा से
श्रद्धावान्
श्रद्धावान
भजते
भजता है
यः
जो
माम्
मुझे
सः
वह
मे
मेरा, मुझे
युक्ततमः
सबसे श्रेष्ठ योगी
मतः
माना गया है

Prose order: सर्वेषाम् योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना माम् भजते, सः मे युक्ततमः मतः।

sarveṣām yoginām api yaḥ śraddhāvān madgatena antarātmanā mām bhajate, saḥ me yuktatamaḥ mataḥ|

Among all yogis, the one who with faith worships me with his inner self fixed on me, him I hold to be the most fully joined in yoga.

Optional

After the reading, a little play

Explore related passages through a short round. Each answer includes an explanation and a passage link.

Match terms and meanings