On this page
Krishna opens with a very old picture. Look at this world, he says, as an upside-down peepal tree, its roots reaching up and its branches spreading down. That strange tree is the whole of creation. And a single tool exists that can bring it down: the sharpened axe of detachment.
The upside-down tree, roots above
Every tree you have ever seen keeps its roots below, in the soil, and lifts its branches toward the sky. The tree Krishna describes stands inverted. Its root is above, fixed in the supreme being from whom everything flows. From that root the trunk descends: Brahma the creator, who is first to appear when a world begins. From Brahma the branches spread downward into the visible world, and the leaves of the whole tree are the Vedas.
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥This ashvattha, its root above and its branches below, is called imperishable. Its leaves are the Vedas, and whoever knows this tree for what it is knows the Vedas as well. (Gita 15.1)
Look closer and the branches run in two directions at once, upward toward the worlds of the gods and downward toward humans and every creature below them. The three gunas are the water that feeds it. Its tender shoots are the objects of the senses. And its roots do not stay in one place; they reach into every region, high and low, and one set of them creeps down into human life, where they bind a person to his own actions. Those binding roots have names of their own: the feeling of “I,” the feeling of “mine,” and the buried wants a person carries from one life to the next. They take hold in the human body alone, because only a human being acts with a free hand and reaps exactly what those acts deserve.
Stand beneath this tree and you can make out neither its top nor its end, nor the ground that holds it. It looks solid and permanent, and yet think it through and it will not hold the shape it seems to have. Krishna’s counsel is direct: take the strong axe of detachment and cut the tree at its deep-set root. It is not enough to lop the visible branches, not enough even to sever one’s outward ties to the world. The tree comes down only when a person lets go of “I” and “mine” and the old buried wants, and that is the work the axe is for. Once the root is severed, every branch falls away on its own. Then seek shelter in the primeval person, Narayana, from whom this whole ancient spread has flowed, and having given yourself over to him, dwell on him. Reach that place once and there is no return.
The abode from which there is no return
Krishna gives that abode a description all its own. No light of the sun reaches there, he says, none of the moon, none of fire. It shines by itself, and it is from its light that every other light borrows the power to shine. Whoever arrives there once never falls back into this whirl. That is my supreme abode.
And who arrives? The one who is free of pride and delusion, who has beaten the pull of attachment, who stays settled in the truth within and lets no craving of any kind live on in the mind. Heat and cold, honor and insult, the swing between pleasure and pain, none of these pairs can move such a person. He walks past every one of them untouched and reaches that unshakable home.
Every being a portion of that same one
Now Krishna says something startlingly intimate. The being wandering through this world of the living, he says, is none other than my own eternal portion.
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥In this world of the living, my own eternal portion lives as the living being. It draws toward itself the five senses that rest in nature, and the mind as the sixth. (Gita 15.7)
Take that in: every creature is a piece of him. A piece only, a small part of the whole, and yet a piece of the same eternal, conscious being, kin to him the way a spark is kin to fire. When this portion takes hold of a body, and again when it lets that body go, it carries the senses and the mind along with it, the way a breeze lifts fragrance from a bed of flowers and sets it down somewhere else. It is the lord of whatever body it wears, master of all its instruments. Through the ears, the eyes, the skin, the tongue, and the nose, this same portion keeps tasting the whole rasa of the world.
Those with delusion’s veil across their eyes never see it arriving, departing, or enjoying, even while it does all three in plain sight of them. Those who open the eye of knowledge recognize it at once. The yogi who works at it, once his mind has been made clean, comes to see this self seated in his own heart. Where the mind stays clouded, effort and years of scripture-reading both fall short, because the self gives itself only to a cleared mind.
Seated in every heart
Then Krishna throws his pervasiveness wide open. The blaze in the sun that lights the entire world, he says, the glow in the moon and in fire, all of it is mine alone. It is I who enter the soil and hold every creature up by my own vital force. I become the moon, full of nectar, and feed every plant and herb that grows. I burn as the digestive fire in every body, joined with the prana and the apana, and I cook the food of all four kinds, whatever a body chews, swallows, licks, or sucks. And the innermost truth he saves for these words.
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥I am seated in the heart of all. From me alone come memory, knowledge, and the reasoning that clears away doubt. All the Vedas, in the end, are meant for knowing me. I am the source of Vedanta, and the knower of the Vedas too. (Gita 15.15)
The perishable, the imperishable, and the highest person
At the close Krishna opens the distinction that gives this chapter its name. In this world, he says, there are two kinds of person. The first is the kshara, the perishable: the body of every living being, all of matter, everything that keeps changing and dissolving, every name and form. The second is the akshara, the imperishable: the self that dwells inside every body and never alters, that same eternal portion he spoke of before. Beyond both of these stands a third, higher than either, the supreme person, whom people call the supreme self. He has entered all three worlds and holds them up, and he does not perish even when the worlds themselves dissolve.
Because I stand beyond the perishing kshara, Krishna says, and higher even than the undying akshara, the world and the Vedas both know me by the name Purushottama, the highest person. Whoever recognizes me in this form, with a mind cleared of every confusion, has as good as known everything worth knowing, and turns to me with his whole being: his love, his thought, his senses, his work, all of it given over to me.
Then Krishna seals it. This is the most secret teaching I have given you, he tells Arjuna. Take it in to the core, and a person becomes truly wise, and everything a life was meant to accomplish stands accomplished.
Say this chapter in a single breath and it comes to this: the world is an upside-down tree whose true root is above, in that supreme truth, and we are all small portions of that same supreme. Recognize the root, and the tree grows light on its own.
Source: Srimad Bhagavad Gita
Verse by verse
All 20 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/15/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.
15.1ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्
श्रीभगवानुवाच
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥1॥
ūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam |
chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit
- ऊर्ध्वमूलम्
- ऊपर की ओर मूल वाला
- अधःशाखम्
- नीचे की ओर शाखाओं वाला
- अश्वत्थम्
- अश्वत्थ वृक्ष को
- प्राहुः
- कहते हैं
- अव्ययम्
- अविनाशी
- छन्दांसि
- वेद
- यस्य
- जिसके
- पर्णानि
- पत्ते हैं
- यः
- जो
- तम्
- उसको
- वेद
- जानता है
- सः
- वह
- वेदवित्
- वेद का जानने वाला
Prose order: ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययम् अश्वत्थम् प्राहुः, यस्य छन्दांसि पर्णानि; यः तम् वेद सः वेदवित्।
ūrdhvamūlam adhaḥśākham avyayam aśvattham prāhuḥ, yasya chandāṃsi parṇāni; yaḥ tam veda saḥ vedavit|
They speak of an imperishable ashvattha tree with its roots above and its branches below, whose leaves are the Vedic hymns. One who knows that tree is a knower of the Veda.
15.2अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥2॥
adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |
adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyaloke
- अधः
- नीचे
- च
- और
- ऊर्ध्वम्
- ऊपर
- प्रसृताः
- फैली हुई
- तस्य
- उसकी
- शाखाः
- शाखाएँ
- गुणप्रवृद्धाः
- गुणों से बढ़ी हुई
- विषयप्रवालाः
- विषय ही जिनकी कोंपलें हैं
- अधः
- नीचे
- च
- और
- मूलानि
- जड़ें
- अनुसंततानि
- फैली हुई हैं
- कर्मानुबन्धीनि
- कर्मों से बाँधने वाली
- मनुष्यलोके
- मनुष्य लोक में
Prose order: तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः च ऊर्ध्वम् प्रसृताः; मनुष्यलोके च कर्मानुबन्धीनि मूलानि अधः अनुसंततानि।
tasya guṇapravṛddhāḥ viṣayapravālāḥ śākhāḥ adhaḥ ca ūrdhvam prasṛtāḥ; manuṣyaloke ca karmānubandhīni mūlāni adhaḥ anusaṃtatāni|
Its branches, nourished by the gunas and budding with sense objects, spread below and above. Below too its roots stretch on, binding through action in the world of men.
15.3न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥3॥
na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā |
aśvattham enaṃ suvirūḍhamūlam asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā
- न
- नहीं
- रूपम्
- रूप
- अस्य
- इसका
- इह
- यहाँ
- तथा
- वैसा
- उपलभ्यते
- पाया जाता है
- न
- न
- अन्तः
- अन्त
- न
- न
- च
- और
- आदिः
- आदि
- न
- न
- च
- और
- संप्रतिष्ठा
- स्थिति
- अश्वत्थम्
- अश्वत्थ को
- एनम्
- इस
- सुविरूढमूलम्
- दृढ़ जड़ों वाले
- असङ्गशस्त्रेण
- असंगता रूपी शस्त्र से
- दृढेन
- दृढ़
- छित्त्वा
- काटकर
Prose order: इह अस्य रूपम् तथा न उपलभ्यते, न अन्तः, न च आदिः, न च संप्रतिष्ठा। एनम् सुविरूढमूलम् अश्वत्थम् दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा।
iha asya rūpam tathā na upalabhyate, na antaḥ, na ca ādiḥ, na ca saṃpratiṣṭhā| enam suvirūḍhamūlam aśvattham dṛḍhena asaṅgaśastreṇa chittvā|
Its form is not perceived here as such, nor its end, nor its beginning, nor its foundation. Having cut down this firmly rooted ashvattha with the strong weapon of nonattachment.
15.4ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥4॥
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ |
tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī
- ततः
- उसके बाद
- पदम्
- पद को
- तत्
- उस
- परिमार्गितव्यम्
- खोजना चाहिए
- यस्मिन्
- जिसमें
- गताः
- गये हुए
- न
- नहीं
- निवर्तन्ति
- लौटते
- भूयः
- फिर
- तम्
- उस
- एव
- ही
- च
- और
- आद्यम्
- आदि
- पुरुषम्
- पुरुष की
- प्रपद्ये
- मैं शरण लेता हूँ
- यतः
- जिससे
- प्रवृत्तिः
- प्रवृत्ति
- प्रसृता
- फैली है
- पुराणी
- पुरातन
Prose order: ततः तत् पदम् परिमार्गितव्यम्, यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति। यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता, तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये।
tataḥ tat padam parimārgitavyam, yasmin gatāḥ bhūyaḥ na nivartanti| yataḥ purāṇī pravṛttiḥ prasṛtā, tam eva ca ādyam puruṣam prapadye|
Then that goal must be sought, going to which they do not return again. I take refuge in that very primal Purusha, from whom this ancient activity has streamed forth.
15.5निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वंद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥5॥
nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
dvaṃdvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat
- निर्मानमोहाः
- मान और मोह से रहित
- जितसङ्गदोषाः
- आसक्ति के दोष को जीते हुए
- अध्यात्मनित्याः
- अध्यात्म में नित्य स्थित
- विनिवृत्तकामाः
- कामनाओं से पूर्ण निवृत्त
- द्वंद्वैः
- द्वन्द्वों से
- विमुक्ताः
- मुक्त
- सुखदुःखसंज्ञैः
- सुख दुःख नामक
- गच्छन्ति
- जाते हैं
- अमूढाः
- मोहरहित जन
- पदम्
- पद को
- अव्ययम्
- अविनाशी
- तत्
- उस
Prose order: निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैः द्वंद्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययम् पदम् गच्छन्ति।
nirmānamohāḥ jitasaṅgadoṣāḥ adhyātmanityāḥ vinivṛttakāmāḥ sukhaduḥkhasaṃjñaiḥ dvaṃdvaiḥ vimuktāḥ amūḍhāḥ tat avyayam padam gacchanti|
Free from pride and delusion, having conquered the fault of attachment, ever dwelling in the Self, with desires wholly turned away, released from the pairs of opposites called pleasure and pain, the undeluded reach that imperishable goal.
15.6न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥6॥
na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |
yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama
- न
- नहीं
- तत्
- उसको
- भासयते
- प्रकाशित करता है
- सूर्यः
- सूर्य
- न
- न
- शशाङ्कः
- चन्द्रमा
- न
- न
- पावकः
- अग्नि
- यत्
- जिसको
- गत्वा
- जाकर
- न
- नहीं
- निवर्तन्ते
- लौटते
- तत्
- वह
- धाम
- धाम
- परमम्
- परम
- मम
- मेरा
Prose order: तत् सूर्यः न भासयते, न शशाङ्कः, न पावकः; यत् गत्वा न निवर्तन्ते, तत् मम परमम् धाम।
tat sūryaḥ na bhāsayate, na śaśāṅkaḥ, na pāvakaḥ; yat gatvā na nivartante, tat mama paramam dhāma|
Neither the sun nor the moon nor fire illumines that place. Having gone there, they do not return; that is my supreme abode.
15.7ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥7॥
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati
- मम
- मेरा
- एव
- ही
- अंशः
- अंश
- जीवलोके
- जीव लोक में
- जीवभूतः
- जीव बना हुआ
- सनातनः
- सनातन
- मनःषष्ठानि
- मन सहित छह
- इन्द्रियाणि
- इन्द्रियों को
- प्रकृतिस्थानि
- प्रकृति में स्थित
- कर्षति
- खींचता है
Prose order: जीवलोके सनातनः जीवभूतः मम एव अंशः प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति।
jīvaloke sanātanaḥ jīvabhūtaḥ mama eva aṃśaḥ prakṛtisthāni manaḥṣaṣṭhāni indriyāṇi karṣati|
The eternal one who has become the individual soul in the world of living beings is a portion of me alone. It draws to itself the mind and the five senses, which rest in prakriti.
15.8शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥8॥
śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ |
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt
- शरीरम्
- शरीर को
- यत्
- जब
- अवाप्नोति
- प्राप्त करता है
- यत्
- जब
- च
- और
- अपि
- भी
- उत्क्रामति
- छोड़कर जाता है
- ईश्वरः
- देह का स्वामी जीव
- गृहीत्वा
- ग्रहण करके
- एतानि
- इन्हें
- संयाति
- जाता है
- वायुः
- वायु
- गन्धान्
- गन्धों को
- इव
- जैसे
- आशयात्
- आश्रय स्थान से
Prose order: ईश्वरः यत् शरीरम् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति, आशयात् गन्धान् वायुः इव एतानि गृहीत्वा संयाति।
īśvaraḥ yat śarīram avāpnoti yat ca api utkrāmati, āśayāt gandhān vāyuḥ iva etāni gṛhītvā saṃyāti|
When the lord of the body takes on a body and when he departs from it, he goes taking these with him, as the wind carries fragrances from their source.
15.9श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥9॥
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca |
adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate
- श्रोत्रम्
- कान
- चक्षुः
- आँख
- स्पर्शनम्
- त्वचा
- च
- और
- रसनम्
- जिह्वा
- घ्राणम्
- नासिका
- एव
- भी
- च
- और
- अधिष्ठाय
- आश्रय लेकर
- मनः
- मन
- च
- और
- अयम्
- यह जीव
- विषयान्
- विषयों को
- उपसेवते
- भोगता है
Prose order: अयम् श्रोत्रम् चक्षुः स्पर्शनम् च रसनम् घ्राणम् एव च मनः च अधिष्ठाय विषयान् उपसेवते।
ayam śrotram cakṣuḥ sparśanam ca rasanam ghrāṇam eva ca manaḥ ca adhiṣṭhāya viṣayān upasevate|
Presiding over the ear, the eye, the skin, the tongue, the nose, and the mind, this one enjoys the objects of the senses.
15.10उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥10॥
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ
- उत्क्रामन्तम्
- शरीर छोड़कर जाते हुए
- स्थितम्
- शरीर में स्थित
- वा
- या
- अपि
- भी
- भुञ्जानम्
- भोगते हुए
- वा
- या
- गुणान्वितम्
- गुणों से युक्त
- विमूढाः
- मोहित जन
- न
- नहीं
- अनुपश्यन्ति
- देखते
- पश्यन्ति
- देखते हैं
- ज्ञानचक्षुषः
- ज्ञान के नेत्र वाले
Prose order: उत्क्रामन्तम् वा अपि स्थितम् वा भुञ्जानम् गुणान्वितम् विमूढाः न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति।
utkrāmantam vā api sthitam vā bhuñjānam guṇānvitam vimūḍhāḥ na anupaśyanti, jñānacakṣuṣaḥ paśyanti|
Whether departing, staying, or enjoying, joined with the gunas, the deluded do not perceive him; those with the eye of knowledge see him.
15.11यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥11॥
yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam |
yatanto ’py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ
- यतन्तः
- प्रयत्न करते हुए
- योगिनः
- योगी
- च
- और
- एनम्
- इसको
- पश्यन्ति
- देखते हैं
- आत्मनि
- अपने भीतर
- अवस्थितम्
- स्थित
- यतन्तः
- प्रयत्न करते हुए
- अपि
- भी
- अकृतात्मानः
- अशुद्ध अन्तःकरण वाले
- न
- नहीं
- एनम्
- इसको
- पश्यन्ति
- देखते
- अचेतसः
- विवेकहीन
Prose order: यतन्तः योगिनः च आत्मनि अवस्थितम् एनम् पश्यन्ति; अकृतात्मानः अचेतसः यतन्तः अपि एनम् न पश्यन्ति।
yatantaḥ yoginaḥ ca ātmani avasthitam enam paśyanti; akṛtātmānaḥ acetasaḥ yatantaḥ api enam na paśyanti|
Striving yogis behold this one dwelling in the self. Those whose minds are unrefined, lacking discernment, do not behold him even though they strive.
15.12यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥12॥
yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate ’khilam |
yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam
- यत्
- जो
- आदित्यगतम्
- सूर्य में स्थित
- तेजः
- तेज
- जगत्
- जगत को
- भासयते
- प्रकाशित करता है
- अखिलम्
- सम्पूर्ण
- यत्
- जो
- चन्द्रमसि
- चन्द्रमा में
- यत्
- जो
- च
- और
- अग्नौ
- अग्नि में
- तत्
- उस
- तेजः
- तेज को
- विद्धि
- जानिए
- मामकम्
- मेरा
Prose order: यत् आदित्यगतम् तेजः अखिलम् जगत् भासयते, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ, तत् तेजः मामकम् विद्धि।
yat ādityagatam tejaḥ akhilam jagat bhāsayate, yat candramasi, yat ca agnau, tat tejaḥ māmakam viddhi|
The light that dwells in the sun and illumines the whole world, the light that is in the moon and in fire, know that light to be mine.
15.13गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥13॥
gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā |
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ
- गाम्
- पृथ्वी में
- आविश्य
- प्रवेश करके
- च
- और
- भूतानि
- प्राणियों को
- धारयामि
- धारण करता हूँ
- अहम्
- मैं
- ओजसा
- अपनी शक्ति से
- पुष्णामि
- पोषण करता हूँ
- च
- और
- औषधीः
- औषधियों को
- सर्वाः
- सब
- सोमः
- चन्द्रमा
- भूत्वा
- होकर
- रसात्मकः
- रस स्वरूप
Prose order: अहम् च गाम् आविश्य ओजसा भूतानि धारयामि, रसात्मकः सोमः च भूत्वा सर्वाः औषधीः पुष्णामि।
aham ca gām āviśya ojasā bhūtāni dhārayāmi, rasātmakaḥ somaḥ ca bhūtvā sarvāḥ auṣadhīḥ puṣṇāmi|
Entering the earth, I sustain all beings with my power. Becoming the moon, the essence of sap, I nourish all plants.
15.14अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥14॥
ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ |
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham
- अहम्
- मैं
- वैश्वानरः
- वैश्वानर अग्नि
- भूत्वा
- होकर
- प्राणिनाम्
- प्राणियों के
- देहम्
- देह में
- आश्रितः
- स्थित
- प्राणापानसमायुक्तः
- प्राण और अपान से युक्त
- पचामि
- पचाता हूँ
- अन्नम्
- अन्न को
- चतुर्विधम्
- चार प्रकार के
Prose order: अहम् वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनाम् देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नम् पचामि।
aham vaiśvānaraḥ bhūtvā prāṇinām deham āśritaḥ prāṇāpānasamāyuktaḥ caturvidham annam pacāmi|
Becoming the fire of digestion, dwelling in the bodies of living beings, joined with the outgoing and incoming breaths, I digest the four kinds of food.
15.15सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥15॥
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca |
vedaiś ca sarvair aham eva vedyo vedāntakṛd vedavid eva cāham
- सर्वस्य
- सबके
- च
- और
- अहम्
- मैं
- हृदि
- हृदय में
- संनिविष्टः
- स्थित हूँ
- मत्तः
- मुझसे
- स्मृतिः
- स्मृति
- ज्ञानम्
- ज्ञान
- अपोहनम्
- उनका विस्मरण
- च
- और
- वेदैः
- वेदों से
- च
- और
- सर्वैः
- सब
- अहम्
- मैं
- एव
- ही
- वेद्यः
- जानने योग्य
- वेदान्तकृत्
- वेदान्त का कर्ता
- वेदवित्
- वेद का जानने वाला
- एव
- ही
- च
- और
- अहम्
- मैं
Prose order: अहम् च सर्वस्य हृदि संनिविष्टः; मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च। सर्वैः वेदैः च अहम् एव वेद्यः; वेदान्तकृत् वेदवित् एव च अहम्।
aham ca sarvasya hṛdi saṃniviṣṭaḥ; mattaḥ smṛtiḥ jñānam apohanam ca| sarvaiḥ vedaiḥ ca aham eva vedyaḥ; vedāntakṛt vedavit eva ca aham|
I am seated in the heart of all, and from me come memory, knowledge, and their removal. I alone am to be known through all the Vedas; I am the author of the Vedanta and the knower of the Veda.
15.16द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥16॥
dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho ’kṣara ucyate
- द्वौ
- दो
- इमौ
- ये
- पुरुषौ
- पुरुष
- लोके
- लोक में
- क्षरः
- क्षर, नाशवान
- च
- और
- अक्षरः
- अक्षर, अविनाशी
- एव
- ही
- च
- और
- क्षरः
- क्षर
- सर्वाणि
- सब
- भूतानि
- भूत
- कूटस्थः
- कूटस्थ, अचल
- अक्षरः
- अक्षर
- उच्यते
- कहा जाता है
Prose order: लोके इमौ द्वौ पुरुषौ, क्षरः च अक्षरः एव च। सर्वाणि भूतानि क्षरः, कूटस्थः अक्षरः उच्यते।
loke imau dvau puruṣau, kṣaraḥ ca akṣaraḥ eva ca| sarvāṇi bhūtāni kṣaraḥ, kūṭasthaḥ akṣaraḥ ucyate|
There are these two Purushas in the world, the perishable and the imperishable. All beings are the perishable; the one who stands unchanging is called the imperishable.
15.17उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥17॥
uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ |
yo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ
- उत्तमः
- उत्तम
- पुरुषः
- पुरुष
- तु
- तो
- अन्यः
- दूसरा ही
- परमात्मा
- परमात्मा
- इति
- इस नाम से
- उदाहृतः
- कहा गया है
- यः
- जो
- लोकत्रयम्
- तीनों लोकों में
- आविश्य
- प्रवेश करके
- बिभर्ति
- धारण करता है
- अव्ययः
- अविनाशी
- ईश्वरः
- ईश्वर
Prose order: उत्तमः पुरुषः तु अन्यः, परमात्मा इति उदाहृतः, यः अव्ययः ईश्वरः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति।
uttamaḥ puruṣaḥ tu anyaḥ, paramātmā iti udāhṛtaḥ, yaḥ avyayaḥ īśvaraḥ lokatrayam āviśya bibharti|
The supreme Purusha is yet another, called the Paramatma, the imperishable Lord who enters the three worlds and sustains them.
15.18यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥18॥
yasmāt kṣaram atīto ’ham akṣarād api cottamaḥ |
ato ’smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ
- यस्मात्
- क्योंकि
- क्षरम्
- क्षर से
- अतीतः
- परे
- अहम्
- मैं
- अक्षरात्
- अक्षर से
- अपि
- भी
- च
- और
- उत्तमः
- उत्तम
- अतः
- इसलिए
- अस्मि
- हूँ
- लोके
- लोक में
- वेदे
- वेद में
- च
- और
- प्रथितः
- प्रसिद्ध
- पुरुषोत्तमः
- पुरुषोत्तम
Prose order: यस्मात् अहम् क्षरम् अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः, अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः प्रथितः अस्मि।
yasmāt aham kṣaram atītaḥ akṣarāt api ca uttamaḥ, ataḥ loke vede ca puruṣottamaḥ prathitaḥ asmi|
Because I transcend the perishable and am higher even than the imperishable, I am celebrated in the world and in the Veda as Purushottama, the supreme person.
15.19यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥19॥
yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam |
sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata
- यः
- जो
- माम्
- मुझको
- एवम्
- इस प्रकार
- असंमूढः
- मोहरहित होकर
- जानाति
- जानता है
- पुरुषोत्तमम्
- पुरुषोत्तम
- सः
- वह
- सर्ववित्
- सब कुछ जानने वाला
- भजति
- भजता है
- माम्
- मुझको
- सर्वभावेन
- सम्पूर्ण भाव से
- भारत
- हे भारत
Prose order: भारत, यः असंमूढः एवम् माम् पुरुषोत्तमम् जानाति, सः सर्ववित् सर्वभावेन माम् भजति।
bhārata, yaḥ asaṃmūḍhaḥ evam mām puruṣottamam jānāti, saḥ sarvavit sarvabhāvena mām bhajati|
One who, undeluded, knows me thus as the supreme person knows all, and he worships me with his whole being, O Bharata.
15.20इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥20॥
iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha |
etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata
- इति
- इस प्रकार
- गुह्यतमम्
- अत्यन्त गोपनीय
- शास्त्रम्
- शास्त्र
- इदम्
- यह
- उक्तम्
- कहा गया
- मया
- मेरे द्वारा
- अनघ
- हे निष्पाप
- एतत्
- इसको
- बुद्ध्वा
- जानकर
- बुद्धिमान्
- बुद्धिमान
- स्यात्
- हो जाता है
- कृतकृत्यः
- कृतकृत्य
- च
- और
- भारत
- हे भारत
Prose order: अनघ, इति इदम् गुह्यतमम् शास्त्रम् मया उक्तम्। भारत, एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात्।
anagha, iti idam guhyatamam śāstram mayā uktam| bhārata, etat buddhvā buddhimān kṛtakṛtyaḥ ca syāt|
Thus has this most secret teaching been declared by me, O sinless one. Knowing this, one becomes wise and has fulfilled all that is to be done, O Bharata.