On this page
The gist: The string of glories in the tenth chapter leaves Arjuna wanting more than words. He asks to see the real form, once, with his own eyes. Krishna grants him divine sight and unveils the cosmic form. Inside that single body stand all the worlds and all the gods, and also the terrible mouth of time, into which whole armies are pouring. Arjuna begins to shake. And then the most famous line of the Gita rings out: “I am time.”
Arjuna’s demand
Arjuna folded his hands. “The words you spoke to me out of kindness, the deepest secret of the spirit, have carried off the last of my delusion,” he said. “I have heard from you, in full, how beings come into the world and pass out of it again, and I have heard of your undying majesty. You are exactly what you say you are. One longing is still standing in me. I want to see, with my own eyes, that lordly form of yours, the one that holds all wisdom and power and splendor. If you judge that the sight is possible for me, then, master of every yoga, show me your imperishable self.”
Krishna answered. “Look at my forms in their hundreds and thousands, all divine, of every shape and hue. Look at the twelve sons of Aditi, the eight Vasus, the eleven Rudras, the two Ashvins, the forty-nine wind-gods, and a host of marvels no one has ever seen. See the whole moving and unmoving universe gathered here in one place, in this single body of mine, and anything else you wish to see. But these human eyes of yours could never hold such a sight. So I give you a divine eye.” And with that word he gave Arjuna the sight the moment demanded.
The cosmic form
What Arjuna saw next resists language. Mouths beyond counting, eyes beyond counting, arms beyond counting. The form blazed with divine ornaments and wore garlands and robes of light, raised weapon after gleaming weapon, and carried a fragrance from no earthly source. Picture a thousand suns bursting open in the sky in the same instant, and you have only a hint of that radiance. Inside that one body stood the whole universe with all its divisions: Brahma on his lotus throne, Shiva beside him, the seers, the serpents of the deep, the sun and the moon, the gods in all their orders. Arjuna searched for an edge to it and found none, no beginning, no middle, no end. Every hair on his body rose. He lowered his head, pressed his palms together, and began to speak in a voice that shook.
His words came broken. He told Krishna that the three worlds were shuddering at this form. Whole hosts of gods were pouring into it, and some, terrified, stood with folded palms and called out his names. The great seers and the perfected ones were crying “let it be well, let it be well,” and lifting hymn after hymn. Rudras and Adityas and Vasus, Gandharvas and Yakshas and countless others hung there, gazing in amazement. And through the terror Arjuna understood who stood before him: the imperishable, the last shelter of everything that exists, the guardian of an ageless dharma, the one who was there before all beginnings. Then he looked again at the mouths of that vast form, at the fangs blazing like the fires that end a world, and the directions fell away from him. He could not tell north from south. No calm was left in him, and no ground to stand on.
The longer he watched, the more his wonder curdled into dread. Into those blazing mouths the warriors were pouring. They rushed in the way great rivers race toward the sea and lose themselves in it, the way moths hurl themselves into a flame and are gone. The sons of Dhritarashtra, whole ranks of kings, Bhishma and Drona and Karna, and the champions of his own side along with them, all of them were being swept toward the burning jaws. Some he saw caught between the teeth, their heads already crushed. And the vast form went on swallowing them from every side and licking its lips, its terrible light scorching the worlds. Arjuna’s courage gave out.
“I am time”
Shaking, he asked the question. “Tell me who you are in this terrible shape. I bow to you, best of the gods, be kind to me. I want to know you, the first being of all, because I cannot read your purpose.” Then came the answer that has echoed down the centuries.
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥
“I am time, ever swelling, the destroyer of the worlds, and I have set out now to draw all these worlds in. The warriors ranged against you will cease to be, whether you fight or hold your hand.” No line in the Gita startles a reader more than this one. The thing a life keeps hoarding under the name of the future, time has already ruled on.
Then Krishna lifted the weight from him. “So rise, and take your glory. Beat these enemies and enjoy a kingdom in full flower. I have already killed these men. Be only the instrument, Savyasachi, archer who draws the bow with either hand. Drona and Bhishma, Jayadratha and Karna, and every other brave man out there, all of them already stand slain by me. Do not falter. Fight, and the field is yours.” Do your work, and let go of the conceit that says “I am the one who kills.” The doer is someone else. You are the channel the deed passes through.
That one word, instrument, is the marrow of this whole chapter. Krishna wants the bow raised, the arrows loosed, the whole of Arjuna’s courage spent. Sitting still with folded hands is no part of the order. What has to come undone is the knot inside him, the belief that the thread of outcomes lies in his own fist when it lies in another’s hand. Give the work your whole mind. Give the fruit none of your pride. The Gita has said this from the start, and here it stands up in plain sight, right before the eyes.
A memory of Oppenheimer
The same “kalo’smi” line surfaced before the world once more in the twentieth century. On July 16, 1945, at the first test of the atomic bomb, the American physicist J. Robert Oppenheimer, who had led the Manhattan Project that built it, found this very shloka rising in his mind. The test bore the name Trinity. Science was his whole field, and no one would have called him a teacher of Sanskrit, yet around 1933 he had learned the language and read the Gita in the original. Watching that ball of fire climb out of the desert, he felt he was seeing exactly this: time itself, destroyer of the worlds, made visible before him.
Arjuna asks forgiveness
As the terror drained out of him, Arjuna remembered the old ease between them. How many times had he called this friend by name without a thought, at play, at rest, at the table, alone or in front of others, “hey Krishna, hey Yadava, hey friend,” never once guessing who sat beside him. Palms pressed together, he asked forgiveness again and again. “You are the father of all that moves and all that stands still,” he said, “the teacher worthy of the highest honor, and no one in the three worlds is your equal or your better. Bear with me, then, the way a father bears with his son, a friend with his friend, a lover with the one he loves.”
“I have seen what no one has seen before,” he went on, “and it fills me with joy and with fear at once. Be gracious, lord of the gods, home of the worlds, and let me see that form again, the crowned one with the mace and the discus in its hands.”
Krishna met him with tenderness. He showed first the four-armed form Arjuna had asked for, then took on again the familiar human shape. Seeing that gentle form, Arjuna came back to himself, and Krishna spoke. “What you have seen lies beyond the reach of the greatest seekers. No reciting of the Vedas will uncover it, no yajnas, no gifts, no fierce tapas. Even the gods hunger to look on it.”
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥
“Arjuna, only an undivided bhakti, love that leans nowhere else, can know me in this form, see me in this form, and enter into me in truth.” That door opens to love. Fear can wait at it forever and never hear the latch move. And that love wears a plain face: whoever does his work for Krishna’s sake, leans his whole weight on him, keeps free of clinging, and holds no enmity toward any living being, that one comes to him.
The gist
Put it in one sentence. Time itself is Krishna’s own form, and what is coming has already been settled. Our part is only to play it faithfully and to leave the weight of the fruit with him. And the way to look on that vastness is with love.
Source: Srimad Bhagavad Gita
Verse by verse
All 55 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/11/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.
11.1मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥1॥
madanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam |
yat tvayoktaṃ vacas tena moho ’yaṃ vigato mama
- मदनुग्रहाय
- हम पर अनुग्रह करने के लिए
- परमम्
- परम
- गुह्यम्
- गोपनीय
- अध्यात्मसंज्ञितम्
- अध्यात्म नाम वाला
- यत्
- जो
- त्वया
- आपके द्वारा
- उक्तम्
- कहा गया
- वचः
- वचन
- तेन
- उससे
- मोहः
- मोह
- अयम्
- यह
- विगतः
- दूर हो गया
- मम
- हमारा
Prose order: मदनुग्रहाय अध्यात्मसंज्ञितम् परमम् गुह्यम् यत् वचः त्वया उक्तम्, तेन मम अयम् मोहः विगतः।
madanugrahāya adhyātmasaṃjñitam paramam guhyam yat vacaḥ tvayā uktam, tena mama ayam mohaḥ vigataḥ|
The supreme secret word concerning the Self that you have spoken out of grace toward me has dispelled this delusion of mine.
11.2भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥2॥
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam
- भवाप्ययौ
- उत्पत्ति और प्रलय
- हि
- क्योंकि
- भूतानाम्
- प्राणियों के
- श्रुतौ
- सुने गए
- विस्तरशः
- विस्तार से
- मया
- हमने
- त्वत्तः
- आपसे
- कमलपत्राक्ष
- हे कमलनयन
- माहात्म्यम्
- महिमा
- अपि
- भी
- च
- और
- अव्ययम्
- अविनाशी
Prose order: कमलपत्राक्ष, हि मया त्वत्तः भूतानाम् भवाप्ययौ विस्तरशः श्रुतौ, अव्ययम् माहात्म्यम् अपि च (श्रुतम्)।
kamalapatrākṣa, hi mayā tvattaḥ bhūtānām bhavāpyayau vistaraśaḥ śrutau, avyayam māhātmyam api ca (śrutam)|
Lotus-eyed one, I have heard from you in detail of the origin and dissolution of beings, and also of your imperishable greatness.
11.3एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥3॥
evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara |
draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama
- एवम्
- ऐसा ही
- एतत्
- यह
- यथा
- जैसा
- आत्थ
- कहते हैं
- त्वम्
- आप
- आत्मानम्
- अपने को
- परमेश्वर
- हे परमेश्वर
- द्रष्टुम्
- देखना
- इच्छामि
- चाहते हैं
- ते
- आपके
- रूपम्
- रूप को
- ऐश्वरम्
- ईश्वरीय
- पुरुषोत्तम
- हे पुरुषोत्तम
Prose order: परमेश्वर, त्वम् आत्मानम् यथा आत्थ, एतत् एवम् (एव)। पुरुषोत्तम, (अहम्) ते ऐश्वरम् रूपम् द्रष्टुम् इच्छामि।
parameśvara, tvam ātmānam yathā āttha, etat evam (eva)| puruṣottama, (aham) te aiśvaram rūpam draṣṭum icchāmi|
Supreme Lord, it is just as you declare yourself to be. Best of persons, I wish to see your lordly form.
11.4मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥4॥
manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho |
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānam avyayam
- मन्यसे
- मानते हैं
- यदि
- यदि
- तत्
- वह
- शक्यम्
- संभव
- मया
- हमारे द्वारा
- द्रष्टुम्
- देखा जाना
- इति
- ऐसा
- प्रभो
- हे प्रभो
- योगेश्वर
- हे योगेश्वर
- ततः
- तो
- मे
- हमें
- त्वम्
- आप
- दर्शय
- दिखाइए
- आत्मानम्
- अपने को
- अव्ययम्
- अविनाशी
Prose order: प्रभो, यदि तत् मया द्रष्टुम् शक्यम् इति (त्वम्) मन्यसे, योगेश्वर, ततः त्वम् मे अव्ययम् आत्मानम् दर्शय।
prabho, yadi tat mayā draṣṭum śakyam iti (tvam) manyase, yogeśvara, tataḥ tvam me avyayam ātmānam darśaya|
Lord, if you think that I am able to behold it, then, master of yoga, show me your imperishable Self.
11.5पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥5॥
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo ’tha sahasraśaḥ |
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca
- पश्य
- देखिए
- मे
- मेरे
- पार्थ
- हे पार्थ
- रूपाणि
- रूपों को
- शतशः
- सैकड़ों
- अथ
- और
- सहस्रशः
- हजारों
- नानाविधानि
- अनेक प्रकार के
- दिव्यानि
- दिव्य
- नानावर्णाकृतीनि
- अनेक रंगों और आकारों वाले
- च
- और
Prose order: पार्थ, मे शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च रूपाणि पश्य।
pārtha, me śataśaḥ atha sahasraśaḥ nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca rūpāṇi paśya|
Partha, behold my forms by the hundreds and by the thousands, of many kinds, divine, and of many colors and shapes.
11.6पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥6॥
paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā |
bahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata
- पश्य
- देखिए
- आदित्यान्
- आदित्यों को
- वसून्
- वसुओं को
- रुद्रान्
- रुद्रों को
- अश्विनौ
- दोनों अश्विनीकुमारों को
- मरुतः
- मरुतों को
- तथा
- और
- बहूनि
- बहुत से
- अदृष्टपूर्वाणि
- पहले न देखे गए
- पश्य
- देखिए
- आश्चर्याणि
- आश्चर्यों को
- भारत
- हे भारत
Prose order: भारत, आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य। अदृष्टपूर्वाणि बहूनि आश्चर्याणि पश्य।
bhārata, ādityān vasūn rudrān aśvinau tathā marutaḥ paśya| adṛṣṭapūrvāṇi bahūni āścaryāṇi paśya|
Bharata, behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the two Ashvins, and the Maruts. Behold many wonders never seen before.
11.7इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥7॥
ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi
- इह
- यहाँ
- एकस्थम्
- एक स्थान में स्थित
- जगत्
- जगत् को
- कृत्स्नम्
- संपूर्ण
- पश्य
- देखिए
- अद्य
- आज
- सचराचरम्
- चर और अचर सहित
- मम
- मेरे
- देहे
- शरीर में
- गुडाकेश
- हे गुडाकेश
- यत्
- जो
- च
- और
- अन्यत्
- दूसरा
- द्रष्टुम्
- देखना
- इच्छसि
- चाहते हैं
Prose order: गुडाकेश, अद्य इह मम देहे एकस्थम् सचराचरम् कृत्स्नम् जगत् पश्य, यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि (तत् अपि पश्य)।
guḍākeśa, adya iha mama dehe ekastham sacarācaram kṛtsnam jagat paśya, yat ca anyat draṣṭum icchasi (tat api paśya)|
Gudakesha, behold today the whole universe, with all that moves and does not move, standing together here in my body, and whatever else you wish to see.
11.8न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥8॥
na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā |
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram
- न
- नहीं
- तु
- परन्तु
- माम्
- मुझे
- शक्यसे
- समर्थ हैं
- द्रष्टुम्
- देखने में
- अनेन
- इस
- एव
- ही
- स्वचक्षुषा
- अपने नेत्र से
- दिव्यम्
- दिव्य
- ददामि
- देता हूँ
- ते
- आपको
- चक्षुः
- नेत्र
- पश्य
- देखिए
- मे
- मेरे
- योगम्
- योग को
- ऐश्वरम्
- ईश्वरीय
Prose order: तु अनेन एव स्वचक्षुषा माम् द्रष्टुम् न शक्यसे। (अहम्) ते दिव्यम् चक्षुः ददामि, मे ऐश्वरम् योगम् पश्य।
tu anena eva svacakṣuṣā mām draṣṭum na śakyase| (aham) te divyam cakṣuḥ dadāmi, me aiśvaram yogam paśya|
But you cannot see me with this eye of your own. I give you a divine eye; behold my lordly yoga.
11.9एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः
संजय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥9॥
evam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ |
darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram
- एवम्
- ऐसा
- उक्त्वा
- कहकर
- ततः
- फिर
- राजन्
- हे राजन्
- महायोगेश्वरः
- महान् योगेश्वर
- हरिः
- हरि ने
- दर्शयामास
- दिखाया
- पार्थाय
- पार्थ को
- परमम्
- परम
- रूपम्
- रूप
- ऐश्वरम्
- ईश्वरीय
Prose order: राजन्, एवम् उक्त्वा ततः महायोगेश्वरः हरिः पार्थाय परमम् ऐश्वरम् रूपम् दर्शयामास।
rājan, evam uktvā tataḥ mahāyogeśvaraḥ hariḥ pārthāya paramam aiśvaram rūpam darśayāmāsa|
Having spoken thus, O king, Hari, the great lord of yoga, then showed Partha his supreme lordly form.
11.10अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥10॥
anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam |
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham
- अनेकवक्त्रनयनम्
- अनेक मुख और नेत्रों वाला
- अनेकाद्भुतदर्शनम्
- अनेक अद्भुत दृश्यों वाला
- अनेकदिव्याभरणम्
- अनेक दिव्य आभूषणों वाला
- दिव्यानेकोद्यतायुधम्
- अनेक उठे दिव्य आयुधों वाला
Prose order: (तत् रूपम्) अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणम् दिव्यानेकोद्यतायुधम् (आसीत्)।
(tat rūpam) anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam anekadivyābharaṇam divyānekodyatāyudham (āsīt)|
It had many mouths and eyes, many wondrous sights, many divine ornaments, and many divine weapons held aloft.
11.11दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥11॥
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |
sarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham
- दिव्यमाल्याम्बरधरम्
- दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए
- दिव्यगन्धानुलेपनम्
- दिव्य गन्ध का लेप किए
- सर्वाश्चर्यमयम्
- सब आश्चर्यों से युक्त
- देवम्
- देव को
- अनन्तम्
- अनन्त
- विश्वतोमुखम्
- सब ओर मुख वाले
Prose order: दिव्यमाल्याम्बरधरम् दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयम् अनन्तम् विश्वतोमुखम् देवम् (दर्शयामास)।
divyamālyāmbaradharam divyagandhānulepanam sarvāścaryamayam anantam viśvatomukham devam (darśayāmāsa)|
He showed that God, wearing divine garlands and garments, anointed with divine perfumes, made of every wonder, infinite, with faces on every side.
11.12दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥12॥
divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā |
yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ
- दिवि
- आकाश में
- सूर्यसहस्रस्य
- हजार सूर्यों का
- भवेत्
- हो
- युगपत्
- एक साथ
- उत्थिता
- उदय हुआ
- यदि
- यदि
- भाः
- प्रकाश
- सदृशी
- समान
- सा
- वह
- स्यात्
- हो सकता है
- भासः
- प्रकाश के
- तस्य
- उस
- महात्मनः
- महात्मा के
Prose order: यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत्, सा तस्य महात्मनः भासः सदृशी स्यात्।
yadi divi sūryasahasrasya bhāḥ yugapat utthitā bhavet, sā tasya mahātmanaḥ bhāsaḥ sadṛśī syāt|
If the light of a thousand suns were to rise at once in the sky, that might resemble the radiance of that great being.
11.13तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥13॥
tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā |
apaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā
- तत्र
- वहाँ
- एकस्थम्
- एक स्थान में स्थित
- जगत्
- जगत् को
- कृत्स्नम्
- संपूर्ण
- प्रविभक्तम्
- विभक्त
- अनेकधा
- अनेक प्रकार से
- अपश्यत्
- देखा
- देवदेवस्य
- देवों के देव के
- शरीरे
- शरीर में
- पाण्डवः
- पाण्डव ने
- तदा
- तब
Prose order: तदा पाण्डवः तत्र देवदेवस्य शरीरे अनेकधा प्रविभक्तम् कृत्स्नम् जगत् एकस्थम् अपश्यत्।
tadā pāṇḍavaḥ tatra devadevasya śarīre anekadhā pravibhaktam kṛtsnam jagat ekastham apaśyat|
Then the son of Pandu saw there, in the body of the God of gods, the whole universe standing as one, divided into many parts.
11.14ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥14॥
tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ |
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata
- ततः
- फिर
- सः
- वह
- विस्मयाविष्टः
- आश्चर्य से भरा
- हृष्टरोमा
- रोमांचित
- धनंजयः
- धनंजय
- प्रणम्य
- प्रणाम करके
- शिरसा
- सिर से
- देवम्
- देव को
- कृताञ्जलिः
- हाथ जोड़े हुए
- अभाषत
- बोला
Prose order: ततः विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा सः धनंजयः देवम् शिरसा प्रणम्य कृताञ्जलिः अभाषत।
tataḥ vismayāviṣṭaḥ hṛṣṭaromā saḥ dhanaṃjayaḥ devam śirasā praṇamya kṛtāñjaliḥ abhāṣata|
Then Dhananjaya, filled with wonder, his hair standing on end, bowed his head to the God and spoke with joined palms.
11.15पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान्
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥15॥
paśyāmi devāṃs tava deva dehe sarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṃghān |
brahmāṇam īśaṃ kamalāsanastham ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān
- पश्यामि
- देखते हैं
- देवान्
- देवताओं को
- तव
- आपके
- देव
- हे देव
- देहे
- शरीर में
- सर्वान्
- सब
- तथा
- और
- भूतविशेषसंघान्
- प्राणियों के विशेष समुदायों को
- ब्रह्माणम्
- ब्रह्मा को
- ईशम्
- ईश को
- कमलासनस्थम्
- कमल के आसन पर बैठे
- ऋषीन्
- ऋषियों को
- च
- और
- सर्वान्
- सब
- उरगान्
- सर्पों को
- च
- और
- दिव्यान्
- दिव्य
Prose order: देव, तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसंघान्, कमलासनस्थम् ईशम् ब्रह्माणम्, सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च (अहम्) पश्यामि।
deva, tava dehe sarvān devān tathā bhūtaviśeṣasaṃghān, kamalāsanastham īśam brahmāṇam, sarvān ṛṣīn ca divyān uragān ca (aham) paśyāmi|
God, in your body I see all the gods and the hosts of various beings. I see Brahma the lord seated on his lotus throne, all the sages, and the divine serpents.
11.16अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम्
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥16॥
anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvā sarvato ’nantarūpam |
nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa
- अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम्
- अनेक भुजा उदर मुख नेत्र वाले
- पश्यामि
- देखते हैं
- त्वा
- आपको
- सर्वतः
- सब ओर से
- अनन्तरूपम्
- अनन्त रूप वाले
- न
- न
- अन्तम्
- अन्त को
- न
- न
- मध्यम्
- मध्य को
- न
- न
- पुनः
- फिर
- तव
- आपके
- आदिम्
- आदि को
- पश्यामि
- देखते हैं
- विश्वेश्वर
- हे विश्वेश्वर
- विश्वरूप
- हे विश्वरूप
Prose order: विश्वेश्वर विश्वरूप, (अहम्) त्वा सर्वतः अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् अनन्तरूपम् पश्यामि। तव न अन्तम्, न मध्यम्, न पुनः आदिम् पश्यामि।
viśveśvara viśvarūpa, (aham) tvā sarvataḥ anekabāhūdaravaktranetram anantarūpam paśyāmi| tava na antam, na madhyam, na punaḥ ādim paśyāmi|
Lord of the universe, universal form, I see you on every side with countless arms, bellies, mouths, and eyes, of endless form. I see no end, no middle, and no beginning of you.
11.17किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥17॥
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād dīptānalārkadyutim aprameyam
- किरीटिनम्
- किरीट धारण किए
- गदिनम्
- गदा धारण किए
- चक्रिणम्
- चक्र धारण किए
- च
- और
- तेजोराशिम्
- तेज की राशि
- सर्वतः
- सब ओर
- दीप्तिमन्तम्
- प्रकाशमान
- पश्यामि
- देखते हैं
- त्वाम्
- आपको
- दुर्निरीक्ष्यम्
- कठिनाई से देखे जाने योग्य
- समन्तात्
- सब ओर से
- दीप्तानलार्कद्युतिम्
- जलती अग्नि और सूर्य जैसी कान्तिवाले
- अप्रमेयम्
- अप्रमेय
Prose order: (अहम्) त्वाम् किरीटिनम् गदिनम् चक्रिणम् च, सर्वतः दीप्तिमन्तम् तेजोराशिम्, समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम्, दुर्निरीक्ष्यम् अप्रमेयम् पश्यामि।
(aham) tvām kirīṭinam gadinam cakriṇam ca, sarvataḥ dīptimantam tejorāśim, samantāt dīptānalārkadyutim, durnirīkṣyam aprameyam paśyāmi|
I see you crowned, bearing mace and discus, a mass of splendor blazing on every side. You are hard to look upon, shining all around with the brilliance of blazing fire and sun, immeasurable.
11.18त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥18॥
tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam |
tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanas tvaṃ puruṣo mato me
- त्वम्
- आप
- अक्षरम्
- अक्षर
- परमम्
- परम
- वेदितव्यम्
- जानने योग्य
- त्वम्
- आप
- अस्य
- इस
- विश्वस्य
- विश्व के
- परम्
- परम
- निधानम्
- आश्रय
- त्वम्
- आप
- अव्ययः
- अविनाशी
- शाश्वतधर्मगोप्ता
- सनातन धर्म के रक्षक
- सनातनः
- सनातन
- त्वम्
- आप
- पुरुषः
- पुरुष
- मतः
- माने गए
- मे
- हमारे द्वारा
Prose order: त्वम् परमम् वेदितव्यम् अक्षरम्, त्वम् अस्य विश्वस्य परम् निधानम्। त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता, त्वम् सनातनः पुरुषः (इति) मे मतः।
tvam paramam veditavyam akṣaram, tvam asya viśvasya param nidhānam| tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā, tvam sanātanaḥ puruṣaḥ (iti) me mataḥ|
You are the imperishable, the supreme that is to be known; you are the ultimate resting place of this universe. You are the undecaying guardian of the eternal law; I hold you to be the everlasting Person.
11.19अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥19॥
anādimadhyāntam anantavīryam anantabāhuṃ śaśisūryanetram |
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvam idaṃ tapantam
- अनादिमध्यान्तम्
- आदि मध्य और अन्त से रहित
- अनन्तवीर्यम्
- अनन्त पराक्रम वाले
- अनन्तबाहुम्
- अनन्त भुजाओं वाले
- शशिसूर्यनेत्रम्
- चन्द्र और सूर्य जिनके नेत्र हैं
- पश्यामि
- देखते हैं
- त्वाम्
- आपको
- दीप्तहुताशवक्त्रम्
- प्रज्वलित अग्नि जैसे मुख वाले
- स्वतेजसा
- अपने तेज से
- विश्वम्
- विश्व को
- इदम्
- इस
- तपन्तम्
- तपाते हुए
Prose order: (अहम्) त्वाम् अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुम् शशिसूर्यनेत्रम् दीप्तहुताशवक्त्रम् स्वतेजसा इदम् विश्वम् तपन्तम् पश्यामि।
(aham) tvām anādimadhyāntam anantavīryam anantabāhum śaśisūryanetram dīptahutāśavaktram svatejasā idam viśvam tapantam paśyāmi|
I see you without beginning, middle, or end, of infinite power, with countless arms, with the moon and sun as your eyes. Your mouth is blazing fire, and you scorch this universe with your own radiance.
11.20द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमिदं तवोग्रं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥20॥
dyāvāpṛthivyor idam antaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ |
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpam idaṃ tavograṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman
- द्यावापृथिव्योः
- आकाश और पृथ्वी के
- इदम्
- यह
- अन्तरम्
- बीच का स्थान
- हि
- निश्चय ही
- व्याप्तम्
- व्याप्त है
- त्वया
- आपके द्वारा
- एकेन
- अकेले
- दिशः
- दिशाएँ
- च
- और
- सर्वाः
- सब
- दृष्ट्वा
- देखकर
- अद्भुतम्
- अद्भुत
- रूपम्
- रूप को
- इदम्
- इस
- तव
- आपके
- उग्रम्
- उग्र
- लोकत्रयम्
- तीनों लोक
- प्रव्यथितम्
- अत्यन्त व्यथित हैं
- महात्मन्
- हे महात्मन्
Prose order: महात्मन्, द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरम् सर्वाः दिशः च हि त्वया एकेन व्याप्तम्। तव इदम् अद्भुतम् उग्रम् रूपम् दृष्ट्वा लोकत्रयम् प्रव्यथितम्।
mahātman, dyāvāpṛthivyoḥ idam antaram sarvāḥ diśaḥ ca hi tvayā ekena vyāptam| tava idam adbhutam ugram rūpam dṛṣṭvā lokatrayam pravyathitam|
Great one, this space between heaven and earth and all the directions are filled by you alone. Seeing this wondrous and terrible form of yours, the three worlds tremble.
11.21अमी हि त्वा सुरसंघा विशन्ति के चिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति
अमी हि त्वा सुरसंघा विशन्ति के चिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥21॥
amī hi tvā surasaṃghā viśanti ke cid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
svastīty uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ
- अमी
- ये
- हि
- निश्चय ही
- त्वा
- आपमें
- सुरसंघाः
- देवताओं के समूह
- विशन्ति
- प्रवेश कर रहे हैं
- के चित्
- कुछ
- भीताः
- भयभीत होकर
- प्राञ्जलयः
- हाथ जोड़े हुए
- गृणन्ति
- गुणगान कर रहे हैं
- स्वस्ति
- कल्याण हो
- इति
- ऐसा
- उक्त्वा
- कहकर
- महर्षिसिद्धसंघाः
- महर्षियों और सिद्धों के समूह
- स्तुवन्ति
- स्तुति कर रहे हैं
- त्वाम्
- आपकी
- स्तुतिभिः
- स्तोत्रों से
- पुष्कलाभिः
- उत्तम
Prose order: अमी सुरसंघाः हि त्वा विशन्ति, के चित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति। महर्षिसिद्धसंघाः स्वस्ति इति उक्त्वा पुष्कलाभिः स्तुतिभिः त्वाम् स्तुवन्ति।
amī surasaṃghāḥ hi tvā viśanti, ke cit bhītāḥ prāñjalayaḥ gṛṇanti| maharṣisiddhasaṃghāḥ svasti iti uktvā puṣkalābhiḥ stutibhiḥ tvām stuvanti|
These hosts of gods enter into you, and some, afraid, praise you with joined palms. The throngs of great sages and perfected ones cry “May all be well” and extol you with abundant hymns.
11.22रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ॥22॥
rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve ’śvinau marutaś coṣmapāś ca |
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣante tvā vismitāś caiva sarve
- रुद्रादित्याः
- रुद्र और आदित्य
- वसवः
- वसु
- ये
- जो
- च
- और
- साध्याः
- साध्य
- विश्वे
- विश्वेदेव
- अश्विनौ
- दोनों अश्विनीकुमार
- मरुतः
- मरुत
- च
- और
- उष्मपाः
- पितर
- च
- और
- गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः
- गन्धर्व यक्ष असुर सिद्धों के समूह
- वीक्षन्ते
- देख रहे हैं
- त्वा
- आपको
- विस्मिताः
- आश्चर्यचकित
- च
- और
- एव
- ही
- सर्वे
- सब
Prose order: रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च उष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः, (ते) सर्वे विस्मिताः च एव त्वा वीक्षन्ते।
rudrādityāḥ vasavaḥ ye ca sādhyāḥ viśve aśvinau marutaḥ ca uṣmapāḥ ca gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghāḥ, (te) sarve vismitāḥ ca eva tvā vīkṣante|
The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas, the two Ashvins, the Maruts, the ancestors, and the hosts of Gandharvas, Yakshas, Asuras, and Siddhas all gaze upon you in amazement.
11.23रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥23॥
rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam |
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham
- रूपम्
- रूप को
- महत्
- महान्
- ते
- आपके
- बहुवक्त्रनेत्रम्
- बहुत मुख और नेत्रों वाले
- महाबाहो
- हे महाबाहो
- बहुबाहूरुपादम्
- बहुत भुजा जंघा और पैरों वाले
- बहूदरम्
- बहुत उदरों वाले
- बहुदंष्ट्राकरालम्
- बहुत दाढ़ों से विकराल
- दृष्ट्वा
- देखकर
- लोकाः
- सब लोक
- प्रव्यथिताः
- अत्यन्त व्यथित हैं
- तथा
- वैसे ही
- अहम्
- हम
Prose order: महाबाहो, ते बहुवक्त्रनेत्रम् बहुबाहूरुपादम् बहूदरम् बहुदंष्ट्राकरालम् महत् रूपम् दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः, तथा अहम् (अपि)।
mahābāho, te bahuvaktranetram bahubāhūrupādam bahūdaram bahudaṃṣṭrākarālam mahat rūpam dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāḥ, tathā aham (api)|
Mighty-armed one, seeing your vast form with its many mouths and eyes, many arms, thighs, and feet, many bellies, and many dreadful fangs, the worlds tremble, and so do I.
11.24नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥24॥
nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo
- नभःस्पृशम्
- आकाश को स्पर्श करते
- दीप्तम्
- प्रकाशमान
- अनेकवर्णम्
- अनेक रंगों वाले
- व्यात्ताननम्
- फैले हुए मुखों वाले
- दीप्तविशालनेत्रम्
- प्रकाशमान विशाल नेत्रों वाले
- दृष्ट्वा
- देखकर
- हि
- निश्चय ही
- त्वाम्
- आपको
- प्रव्यथितान्तरात्मा
- भीतर से अत्यन्त व्यथित
- धृतिम्
- धैर्य
- न
- नहीं
- विन्दामि
- पाते हैं
- शमम्
- शान्ति
- च
- और
- विष्णो
- हे विष्णो
Prose order: विष्णो, नभःस्पृशम् दीप्तम् अनेकवर्णम् व्यात्ताननम् दीप्तविशालनेत्रम् त्वाम् दृष्ट्वा हि प्रव्यथितान्तरात्मा (अहम्) धृतिम् शमम् च न विन्दामि।
viṣṇo, nabhaḥspṛśam dīptam anekavarṇam vyāttānanam dīptaviśālanetram tvām dṛṣṭvā hi pravyathitāntarātmā (aham) dhṛtim śamam ca na vindāmi|
Vishnu, seeing you touching the sky, blazing, many-colored, with gaping mouths and huge flaming eyes, my innermost self trembles. I find neither courage nor peace.
11.25दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥25॥
daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni |
diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa
- दंष्ट्राकरालानि
- दाढ़ों से विकराल
- च
- और
- ते
- आपके
- मुखानि
- मुखों को
- दृष्ट्वा
- देखकर
- एव
- ही
- कालानलसंनिभानि
- प्रलय की अग्नि के समान
- दिशः
- दिशाओं को
- न
- नहीं
- जाने
- जानते हैं
- न
- नहीं
- लभे
- पाते हैं
- च
- और
- शर्म
- सुख
- प्रसीद
- प्रसन्न होइए
- देवेश
- हे देवेश
- जगन्निवास
- हे जगन्निवास
Prose order: देवेश जगन्निवास, दंष्ट्राकरालानि कालानलसंनिभानि च ते मुखानि दृष्ट्वा एव (अहम्) दिशः न जाने, शर्म च न लभे, प्रसीद।
deveśa jagannivāsa, daṃṣṭrākarālāni kālānalasaṃnibhāni ca te mukhāni dṛṣṭvā eva (aham) diśaḥ na jāne, śarma ca na labhe, prasīda|
Seeing your mouths with their dreadful fangs, like the fires of the end of time, I lose my bearings and find no shelter. Be gracious, lord of gods, abode of the universe.
11.26अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंघैः
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंघैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥26॥
amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ |
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputras tathāsau sahāsmadīyair api yodhamukhyaiḥ
- अमी
- ये
- च
- और
- त्वाम्
- आपमें
- धृतराष्ट्रस्य
- धृतराष्ट्र के
- पुत्राः
- पुत्र
- सर्वे
- सब
- सह
- साथ
- एव
- ही
- अवनिपालसंघैः
- राजाओं के समूहों के
- भीष्मः
- भीष्म
- द्रोणः
- द्रोण
- सूतपुत्रः
- सूतपुत्र
- तथा
- और
- असौ
- वह
- सह
- साथ
- अस्मदीयैः
- हमारे पक्ष के
- अपि
- भी
- योधमुख्यैः
- प्रधान योद्धाओं के
Prose order: अमी च धृतराष्ट्रस्य सर्वे पुत्राः अवनिपालसंघैः सह एव, भीष्मः द्रोणः तथा असौ सूतपुत्रः, अस्मदीयैः योधमुख्यैः अपि सह, त्वाम् (विशन्ति)।
amī ca dhṛtarāṣṭrasya sarve putrāḥ avanipālasaṃghaiḥ saha eva, bhīṣmaḥ droṇaḥ tathā asau sūtaputraḥ, asmadīyaiḥ yodhamukhyaiḥ api saha, tvām (viśanti)|
All these sons of Dhritarashtra, together with the hosts of kings, and Bhishma, Drona, and that son of the charioteer, along with the chief warriors of our side as well, are entering into you.
11.27वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
के चिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥27॥
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
ke cid vilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ
- वक्त्राणि
- मुखों में
- ते
- आपके
- त्वरमाणाः
- वेग से
- विशन्ति
- प्रवेश कर रहे हैं
- दंष्ट्राकरालानि
- दाढ़ों से विकराल
- भयानकानि
- भयानक
- के चित्
- कुछ
- विलग्नाः
- लगे हुए
- दशनान्तरेषु
- दाँतों के बीच
- संदृश्यन्ते
- दिखाई देते हैं
- चूर्णितैः
- चूर्ण हुए
- उत्तमाङ्गैः
- सिरों के साथ
Prose order: (ते) त्वरमाणाः ते दंष्ट्राकरालानि भयानकानि वक्त्राणि विशन्ति। के चित् चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः दशनान्तरेषु विलग्नाः संदृश्यन्ते।
(te) tvaramāṇāḥ te daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni vaktrāṇi viśanti| ke cit cūrṇitaiḥ uttamāṅgaiḥ daśanāntareṣu vilagnāḥ saṃdṛśyante|
They hurry into your fearsome mouths with their dreadful fangs. Some are seen caught between your teeth, their heads crushed to powder.
11.28यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥28॥
yathā nadīnāṃ bahavo ’mbuvegāḥ samudram evābhimukhā dravanti |
tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti
- यथा
- जैसे
- नदीनाम्
- नदियों के
- बहवः
- बहुत से
- अम्बुवेगाः
- जल के प्रवाह
- समुद्रम्
- समुद्र की
- एव
- ही
- अभिमुखाः
- ओर
- द्रवन्ति
- बहते हैं
- तथा
- वैसे ही
- तव
- आपके
- अमी
- ये
- नरलोकवीराः
- मनुष्यलोक के वीर
- विशन्ति
- प्रवेश कर रहे हैं
- वक्त्राणि
- मुखों में
- अभिविज्वलन्ति
- जलते हुए
Prose order: यथा नदीनाम् बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति, तथा अमी नरलोकवीराः तव अभिविज्वलन्ति वक्त्राणि विशन्ति।
yathā nadīnām bahavaḥ ambuvegāḥ samudram eva abhimukhāḥ dravanti, tathā amī naralokavīrāḥ tava abhivijvalanti vaktrāṇi viśanti|
As the many torrents of rivers rush toward the ocean alone, so these heroes of the world of men enter your blazing mouths.
11.29यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥29॥
yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
tathaiva nāśāya viśanti lokās tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ
- यथा
- जैसे
- प्रदीप्तम्
- प्रज्वलित
- ज्वलनम्
- अग्नि में
- पतंगाः
- पतंगे
- विशन्ति
- प्रवेश करते हैं
- नाशाय
- नाश के लिए
- समृद्धवेगाः
- बढ़े हुए वेग से
- तथा
- वैसे
- एव
- ही
- नाशाय
- नाश के लिए
- विशन्ति
- प्रवेश कर रहे हैं
- लोकाः
- ये लोग
- तव
- आपके
- अपि
- भी
- वक्त्राणि
- मुखों में
- समृद्धवेगाः
- बढ़े हुए वेग से
Prose order: यथा पतंगाः समृद्धवेगाः नाशाय प्रदीप्तम् ज्वलनम् विशन्ति, तथा एव लोकाः अपि समृद्धवेगाः नाशाय तव वक्त्राणि विशन्ति।
yathā pataṃgāḥ samṛddhavegāḥ nāśāya pradīptam jvalanam viśanti, tathā eva lokāḥ api samṛddhavegāḥ nāśāya tava vaktrāṇi viśanti|
As moths rush with quickening speed into a blazing fire to perish, so too these people rush with quickening speed into your mouths to their destruction.
11.30लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥30॥
lelihyase grasamānaḥ samantāl lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ |
tejobhir āpūrya jagat samagraṃ bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo
- लेलिह्यसे
- चाट रहे हैं
- ग्रसमानः
- निगलते हुए
- समन्तात्
- सब ओर से
- लोकान्
- लोकों को
- समग्रान्
- समस्त
- वदनैः
- मुखों से
- ज्वलद्भिः
- जलते हुए
- तेजोभिः
- तेज से
- आपूर्य
- परिपूर्ण करके
- जगत्
- जगत् को
- समग्रम्
- समस्त
- भासः
- प्रभाएँ
- तव
- आपकी
- उग्राः
- उग्र
- प्रतपन्ति
- तपा रही हैं
- विष्णो
- हे विष्णो
Prose order: विष्णो, (त्वम्) ज्वलद्भिः वदनैः समग्रान् लोकान् समन्तात् ग्रसमानः लेलिह्यसे। तव उग्राः भासः तेजोभिः समग्रम् जगत् आपूर्य प्रतपन्ति।
viṣṇo, (tvam) jvaladbhiḥ vadanaiḥ samagrān lokān samantāt grasamānaḥ lelihyase| tava ugrāḥ bhāsaḥ tejobhiḥ samagram jagat āpūrya pratapanti|
Vishnu, you lick up all the worlds on every side, devouring them with your flaming mouths. Your fierce rays fill the whole universe with their splendor and scorch it.
11.31आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥31॥
ākhyāhi me ko bhavān ugrarūpo namo ’stu te devavara prasīda |
vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim
- आख्याहि
- बताइए
- मे
- हमें
- कः
- कौन
- भवान्
- आप
- उग्ररूपः
- उग्र रूप वाले
- नमः
- नमस्कार
- अस्तु
- हो
- ते
- आपको
- देववर
- हे देवों में श्रेष्ठ
- प्रसीद
- प्रसन्न होइए
- विज्ञातुम्
- जानना
- इच्छामि
- चाहते हैं
- भवन्तम्
- आपको
- आद्यम्
- आदिपुरुष
- न
- नहीं
- हि
- क्योंकि
- प्रजानामि
- जानते हैं
- तव
- आपकी
- प्रवृत्तिम्
- प्रवृत्ति को
Prose order: देववर, उग्ररूपः भवान् कः (इति) मे आख्याहि। ते नमः अस्तु, प्रसीद। आद्यम् भवन्तम् विज्ञातुम् इच्छामि, हि तव प्रवृत्तिम् न प्रजानामि।
devavara, ugrarūpaḥ bhavān kaḥ (iti) me ākhyāhi| te namaḥ astu, prasīda| ādyam bhavantam vijñātum icchāmi, hi tava pravṛttim na prajānāmi|
Tell me who you are in this terrible form; salutations to you, best of gods, be gracious. I wish to know you, the primal one, for I do not understand what you are doing.
11.32कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः
श्रीभगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥32॥
kālo ’smi lokakṣayakṛt pravṛddho lokān samāhartum iha pravṛttaḥ |
ṛte ’pi tvā na bhaviṣyanti sarve ye ’vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ
- कालः
- काल
- अस्मि
- हूँ
- लोकक्षयकृत्
- लोकों का नाश करने वाला
- प्रवृद्धः
- बढ़ा हुआ
- लोकान्
- लोकों को
- समाहर्तुम्
- संहार करने के लिए
- इह
- यहाँ
- प्रवृत्तः
- प्रवृत्त हुआ
- ऋते
- बिना
- अपि
- भी
- त्वा
- आपके
- न
- नहीं
- भविष्यन्ति
- रहेंगे
- सर्वे
- सब
- ये
- जो
- अवस्थिताः
- खड़े हैं
- प्रत्यनीकेषु
- विपक्षी सेनाओं में
- योधाः
- योद्धा
Prose order: (अहम्) लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः कालः अस्मि, इह लोकान् समाहर्तुम् प्रवृत्तः। ये योधाः प्रत्यनीकेषु अवस्थिताः, (ते) सर्वे त्वा ऋते अपि न भविष्यन्ति।
(aham) lokakṣayakṛt pravṛddhaḥ kālaḥ asmi, iha lokān samāhartum pravṛttaḥ| ye yodhāḥ pratyanīkeṣu avasthitāḥ, (te) sarve tvā ṛte api na bhaviṣyanti|
I am Time, grown mighty, the destroyer of worlds, set in motion here to gather in the worlds. Even without you, none of the warriors arrayed in the opposing ranks will survive.
11.33तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥33॥
tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |
mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva nimittamātraṃ bhava savyasācin
- तस्मात्
- इसलिए
- त्वम्
- आप
- उत्तिष्ठ
- उठिए
- यशः
- यश
- लभस्व
- पाइए
- जित्वा
- जीतकर
- शत्रून्
- शत्रुओं को
- भुङ्क्ष्व
- भोगिए
- राज्यम्
- राज्य को
- समृद्धम्
- समृद्ध
- मया
- मेरे द्वारा
- एव
- ही
- एते
- ये
- निहताः
- मारे गए हैं
- पूर्वम्
- पहले
- एव
- ही
- निमित्तमात्रम्
- निमित्त मात्र
- भव
- बनिए
- सव्यसाचिन्
- हे सव्यसाची
Prose order: सव्यसाचिन्, तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ, यशः लभस्व, शत्रून् जित्वा समृद्धम् राज्यम् भुङ्क्ष्व। एते मया एव पूर्वम् एव निहताः, (त्वम्) निमित्तमात्रम् भव।
savyasācin, tasmāt tvam uttiṣṭha, yaśaḥ labhasva, śatrūn jitvā samṛddham rājyam bhuṅkṣva| ete mayā eva pūrvam eva nihatāḥ, (tvam) nimittamātram bhava|
Therefore arise, win glory, conquer your enemies, and enjoy a prosperous kingdom. These men have already been slain by me; be merely the instrument, Savyasachin.
11.34द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥34॥
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyān api yodhavīrān |
mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān
- द्रोणम्
- द्रोण को
- च
- और
- भीष्मम्
- भीष्म को
- च
- और
- जयद्रथम्
- जयद्रथ को
- च
- और
- कर्णम्
- कर्ण को
- तथा
- तथा
- अन्यान्
- दूसरे
- अपि
- भी
- योधवीरान्
- वीर योद्धाओं को
- मया
- मेरे द्वारा
- हतान्
- मारे गए
- त्वम्
- आप
- जहि
- मारिए
- मा
- मत
- व्यथिष्ठाः
- व्यथित होइए
- युध्यस्व
- युद्ध कीजिए
- जेतासि
- जीतेंगे
- रणे
- रण में
- सपत्नान्
- शत्रुओं को
Prose order: मया हतान् द्रोणम् च भीष्मम् च जयद्रथम् च कर्णम् तथा अन्यान् अपि योधवीरान् त्वम् जहि, मा व्यथिष्ठाः। युध्यस्व, रणे सपत्नान् जेतासि।
mayā hatān droṇam ca bhīṣmam ca jayadratham ca karṇam tathā anyān api yodhavīrān tvam jahi, mā vyathiṣṭhāḥ| yudhyasva, raṇe sapatnān jetāsi|
Slay Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and the other heroic warriors too, for they are already slain by me; do not be distressed. Fight, and you will conquer your rivals in battle.
11.35एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥35॥
etac chrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī |
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya
- एतत्
- यह
- श्रुत्वा
- सुनकर
- वचनम्
- वचन
- केशवस्य
- केशव का
- कृताञ्जलिः
- हाथ जोड़े हुए
- वेपमानः
- काँपते हुए
- किरीटी
- किरीटधारी अर्जुन
- नमस्कृत्वा
- नमस्कार करके
- भूयः
- फिर
- एव
- भी
- आह
- बोला
- कृष्णम्
- कृष्ण से
- सगद्गदम्
- गद्गद स्वर में
- भीतभीतः
- अत्यन्त भयभीत
- प्रणम्य
- प्रणाम करके
Prose order: केशवस्य एतत् वचनम् श्रुत्वा कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी नमस्कृत्वा, भीतभीतः प्रणम्य, भूयः एव सगद्गदम् कृष्णम् आह।
keśavasya etat vacanam śrutvā kṛtāñjaliḥ vepamānaḥ kirīṭī namaskṛtvā, bhītabhītaḥ praṇamya, bhūyaḥ eva sagadgadam kṛṣṇam āha|
Having heard these words of Keshava, the diademed Arjuna, trembling with joined palms, bowed once more, and, prostrating in great fear, spoke again to Krishna in a choking voice.
11.36स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥36॥
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagat prahṛṣyaty anurajyate ca |
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ
- स्थाने
- उचित ही है
- हृषीकेश
- हे हृषीकेश
- तव
- आपके
- प्रकीर्त्या
- कीर्तन से
- जगत्
- जगत्
- प्रहृष्यति
- हर्षित होता है
- अनुरज्यते
- अनुराग करता है
- च
- और
- रक्षांसि
- राक्षस
- भीतानि
- भयभीत होकर
- दिशः
- दिशाओं में
- द्रवन्ति
- भागते हैं
- सर्वे
- सब
- नमस्यन्ति
- नमस्कार करते हैं
- च
- और
- सिद्धसंघाः
- सिद्धों के समूह
Prose order: हृषीकेश, स्थाने (एतत्), (यत्) तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यति अनुरज्यते च, रक्षांसि भीतानि दिशः द्रवन्ति, सर्वे सिद्धसंघाः च नमस्यन्ति।
hṛṣīkeśa, sthāne (etat), (yat) tava prakīrtyā jagat prahṛṣyati anurajyate ca, rakṣāṃsi bhītāni diśaḥ dravanti, sarve siddhasaṃghāḥ ca namasyanti|
Rightly, Hrishikesha, does the world rejoice and delight in your praise; the demons flee in terror in every direction, and all the hosts of the perfected bow to you.
11.37कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥37॥
kasmāc ca te na nameran mahātman garīyase brahmaṇo ’py ādikartre |
ananta deveśa jagannivāsa tvam akṣaraṃ sad asat tatparaṃ yat
- कस्मात्
- क्यों
- च
- और
- ते
- आपको
- न
- न
- नमेरन्
- नमस्कार करें
- महात्मन्
- हे महात्मन्
- गरीयसे
- गुरुतर
- ब्रह्मणः
- ब्रह्मा के
- अपि
- भी
- आदिकर्त्रे
- आदिकर्ता को
- अनन्त
- हे अनन्त
- देवेश
- हे देवेश
- जगन्निवास
- हे जगन्निवास
- त्वम्
- आप
- अक्षरम्
- अक्षर
- सत्
- सत्
- असत्
- असत्
- तत्
- वह
- परम्
- परे
- यत्
- जो
Prose order: महात्मन्, ब्रह्मणः अपि आदिकर्त्रे गरीयसे ते कस्मात् च न नमेरन्। अनन्त देवेश जगन्निवास, त्वम् अक्षरम्, सत् असत् यत् तत् परम् (च)।
mahātman, brahmaṇaḥ api ādikartre garīyase te kasmāt ca na nameran| ananta deveśa jagannivāsa, tvam akṣaram, sat asat yat tat param (ca)|
And why should they not bow to you, great one, who are greater even than Brahma, the first creator? Infinite one, lord of gods, abode of the universe, you are the imperishable, being and nonbeing, and that which is beyond them.
11.38त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥38॥
tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam |
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvam anantarūpa
- त्वम्
- आप
- आदिदेवः
- आदिदेव
- पुरुषः
- पुरुष
- पुराणः
- पुराण
- त्वम्
- आप
- अस्य
- इस
- विश्वस्य
- विश्व के
- परम्
- परम
- निधानम्
- आश्रय
- वेत्ता
- जानने वाले
- असि
- हैं
- वेद्यम्
- जानने योग्य
- च
- और
- परम्
- परम
- च
- और
- धाम
- धाम
- त्वया
- आपसे
- ततम्
- व्याप्त है
- विश्वम्
- विश्व
- अनन्तरूप
- हे अनन्तरूप
Prose order: त्वम् आदिदेवः पुराणः पुरुषः, त्वम् अस्य विश्वस्य परम् निधानम्। (त्वम्) वेत्ता वेद्यम् च परम् धाम च असि। अनन्तरूप, त्वया विश्वम् ततम्।
tvam ādidevaḥ purāṇaḥ puruṣaḥ, tvam asya viśvasya param nidhānam| (tvam) vettā vedyam ca param dhāma ca asi| anantarūpa, tvayā viśvam tatam|
You are the primal God, the ancient Person; you are the supreme resting place of this universe. You are the knower and what is to be known, and the highest abode; by you, O infinite form, the universe is pervaded.
11.39वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥39॥
vāyur yamo ’gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca |
namo namas te ’stu sahasrakṛtvaḥ punaś ca bhūyo ’pi namo namas te
- वायुः
- वायु
- यमः
- यम
- अग्निः
- अग्नि
- वरुणः
- वरुण
- शशाङ्कः
- चन्द्र
- प्रजापतिः
- प्रजापति
- त्वम्
- आप
- प्रपितामहः
- प्रपितामह
- च
- और
- नमः
- नमस्कार
- नमः
- नमस्कार
- ते
- आपको
- अस्तु
- हो
- सहस्रकृत्वः
- हजार बार
- पुनः
- फिर
- च
- और
- भूयः
- बार बार
- अपि
- भी
- नमः
- नमस्कार
- नमः
- नमस्कार
- ते
- आपको
Prose order: त्वम् वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिः प्रपितामहः च। ते सहस्रकृत्वः नमः नमः अस्तु, पुनः च भूयः अपि ते नमः नमः।
tvam vāyuḥ yamaḥ agniḥ varuṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatiḥ prapitāmahaḥ ca| te sahasrakṛtvaḥ namaḥ namaḥ astu, punaḥ ca bhūyaḥ api te namaḥ namaḥ|
You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Prajapati, and the great-grandfather of all. Salutations, salutations to you a thousand times, and again and yet again, salutations, salutations to you.
11.40नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥40॥
namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te namo ’stu te sarvata eva sarva |
anantavīryāmitavikramas tvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato ’si sarvaḥ
- नमः
- नमस्कार
- पुरस्तात्
- सामने से
- अथ
- और
- पृष्ठतः
- पीछे से
- ते
- आपको
- नमः
- नमस्कार
- अस्तु
- हो
- ते
- आपको
- सर्वतः
- सब ओर से
- एव
- ही
- सर्व
- हे सर्वरूप
- अनन्तवीर्यामितविक्रमः
- अनन्त सामर्थ्य और अमित पराक्रम वाले
- त्वम्
- आप
- सर्वम्
- सबको
- समाप्नोषि
- व्याप्त करते हैं
- ततः
- इसलिए
- असि
- हैं
- सर्वः
- सर्वरूप
Prose order: सर्व, ते पुरस्तात् अथ पृष्ठतः नमः, ते सर्वतः एव नमः अस्तु। त्वम् अनन्तवीर्यामितविक्रमः, सर्वम् समाप्नोषि, ततः सर्वः असि।
sarva, te purastāt atha pṛṣṭhataḥ namaḥ, te sarvataḥ eva namaḥ astu| tvam anantavīryāmitavikramaḥ, sarvam samāpnoṣi, tataḥ sarvaḥ asi|
Salutations to you from the front and from behind; salutations to you from every side, O All. You are of infinite might and measureless valor; you pervade everything, and therefore you are everything.
11.41सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥41॥
sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti |
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādāt praṇayena vāpi
- सखा
- मित्र
- इति
- ऐसा
- मत्वा
- मानकर
- प्रसभम्
- हठपूर्वक
- यत्
- जो
- उक्तम्
- कहा गया
- हे कृष्ण
- हे कृष्ण
- हे यादव
- हे यादव
- हे सखे
- हे मित्र
- इति
- ऐसा
- अजानता
- न जानते हुए
- महिमानम्
- महिमा को
- तव
- आपकी
- इदम्
- इस
- मया
- हमारे द्वारा
- प्रमादात्
- प्रमाद से
- प्रणयेन
- प्रेम से
- वा
- या
- अपि
- भी
Prose order: तव इदम् महिमानम् अजानता मया, सखा इति मत्वा, प्रमादात् प्रणयेन वा अपि, हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति यत् प्रसभम् उक्तम्।
tava idam mahimānam ajānatā mayā, sakhā iti matvā, pramādāt praṇayena vā api, he kṛṣṇa he yādava he sakhe iti yat prasabham uktam|
Thinking of you as a friend and not knowing this greatness of yours, I have rashly called you “Krishna,” “Yadava,” “friend,” whether through carelessness or through affection.
11.42यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथ वाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥42॥
yac cāvahāsārtham asatkṛto ’si vihāraśayyāsanabhojaneṣu |
eko ’tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃ tat kṣāmaye tvām aham aprameyam
- यत्
- जो
- च
- और
- अवहासार्थम्
- हँसी के लिए
- असत्कृतः
- अपमानित
- असि
- हुए हैं
- विहारशय्यासनभोजनेषु
- विहार शय्या आसन और भोजन में
- एकः
- अकेले में
- अथ वा
- अथवा
- अपि
- भी
- अच्युत
- हे अच्युत
- तत्समक्षम्
- दूसरों के सामने
- तत्
- उसके लिए
- क्षामये
- क्षमा माँगते हैं
- त्वाम्
- आपसे
- अहम्
- हम
- अप्रमेयम्
- अप्रमेय
Prose order: अच्युत, विहारशय्यासनभोजनेषु एकः अथ वा अपि तत्समक्षम् अवहासार्थम् यत् च असत्कृतः असि, तत् अहम् अप्रमेयम् त्वाम् क्षामये।
acyuta, vihāraśayyāsanabhojaneṣu ekaḥ atha vā api tatsamakṣam avahāsārtham yat ca asatkṛtaḥ asi, tat aham aprameyam tvām kṣāmaye|
And whatever disrespect I showed you in jest, Achyuta, while at play, resting, sitting, or eating, whether alone or in the presence of others, for all that I ask your forgiveness, immeasurable one.
11.43पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥43॥
pitāsi lokasya carācarasya tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān |
na tvatsamo ’sty abhyadhikaḥ kuto ’nyo lokatraye ’py apratimaprabhāva
- पिता
- पिता
- असि
- हैं
- लोकस्य
- लोक के
- चराचरस्य
- चर और अचर
- त्वम्
- आप
- अस्य
- इस
- पूज्यः
- पूज्य
- च
- और
- गुरुः
- गुरु
- गरीयान्
- सबसे बड़े
- न
- नहीं
- त्वत्समः
- आपके समान
- अस्ति
- है
- अभ्यधिकः
- अधिक
- कुतः
- कहाँ से
- अन्यः
- दूसरा
- लोकत्रये
- तीनों लोकों में
- अपि
- भी
- अप्रतिमप्रभाव
- हे अतुलनीय प्रभाव वाले
Prose order: अप्रतिमप्रभाव, त्वम् अस्य चराचरस्य लोकस्य पिता असि, पूज्यः च गरीयान् गुरुः (च)। लोकत्रये अपि त्वत्समः न अस्ति, अभ्यधिकः अन्यः कुतः।
apratimaprabhāva, tvam asya carācarasya lokasya pitā asi, pūjyaḥ ca garīyān guruḥ (ca)| lokatraye api tvatsamaḥ na asti, abhyadhikaḥ anyaḥ kutaḥ|
You are the father of this world of moving and unmoving things; you are its object of worship and its most venerable teacher. In all three worlds there is none equal to you, O being of matchless power, so how could there be another greater?
11.44तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥44॥
tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvām aham īśam īḍyam |
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum
- तस्मात्
- इसलिए
- प्रणम्य
- प्रणाम करके
- प्रणिधाय
- भूमि पर रखकर
- कायम्
- शरीर को
- प्रसादये
- प्रसन्न करते हैं
- त्वाम्
- आपको
- अहम्
- हम
- ईशम्
- ईश्वर को
- ईड्यम्
- स्तुति के योग्य
- पिता
- पिता
- इव
- जैसे
- पुत्रस्य
- पुत्र का
- सखा
- मित्र
- इव
- जैसे
- सख्युः
- मित्र का
- प्रियः
- प्रिय
- प्रियायाः
- प्रिया का
- अर्हसि
- योग्य हैं
- देव
- हे देव
- सोढुम्
- सहन करने के
Prose order: तस्मात् अहम् कायम् प्रणिधाय प्रणम्य ईड्यम् ईशम् त्वाम् प्रसादये। देव, पिता पुत्रस्य इव, सखा सख्युः इव, प्रियः प्रियायाः (इव), (त्वम्) सोढुम् अर्हसि।
tasmāt aham kāyam praṇidhāya praṇamya īḍyam īśam tvām prasādaye| deva, pitā putrasya iva, sakhā sakhyuḥ iva, priyaḥ priyāyāḥ (iva), (tvam) soḍhum arhasi|
Therefore, bowing down and prostrating my body, I seek the grace of you, the Lord worthy of praise. As a father bears with a son, a friend with a friend, a lover with the beloved, so, God, may you bear with me.
11.45अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥45॥
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito ’smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me |
tad eva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa
- अदृष्टपूर्वम्
- पहले न देखा हुआ
- हृषितः
- हर्षित
- अस्मि
- हैं
- दृष्ट्वा
- देखकर
- भयेन
- भय से
- च
- और
- प्रव्यथितम्
- अत्यन्त व्यथित
- मनः
- मन
- मे
- हमारा
- तत्
- वह
- एव
- ही
- मे
- हमें
- दर्शय
- दिखाइए
- देव
- हे देव
- रूपम्
- रूप
- प्रसीद
- प्रसन्न होइए
- देवेश
- हे देवेश
- जगन्निवास
- हे जगन्निवास
Prose order: अदृष्टपूर्वम् (रूपम्) दृष्ट्वा (अहम्) हृषितः अस्मि, भयेन च मे मनः प्रव्यथितम्। देव, मे तत् एव रूपम् दर्शय। देवेश जगन्निवास, प्रसीद।
adṛṣṭapūrvam (rūpam) dṛṣṭvā (aham) hṛṣitaḥ asmi, bhayena ca me manaḥ pravyathitam| deva, me tat eva rūpam darśaya| deveśa jagannivāsa, prasīda|
I rejoice at having seen what was never seen before, yet my mind is shaken with fear. Show me that same form of yours, God; be gracious, lord of gods, abode of the universe.
11.46किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥46॥
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva |
tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte
- किरीटिनम्
- किरीट धारण किए
- गदिनम्
- गदा धारण किए
- चक्रहस्तम्
- हाथ में चक्र लिए
- इच्छामि
- चाहते हैं
- त्वाम्
- आपको
- द्रष्टुम्
- देखना
- अहम्
- हम
- तथा
- वैसे
- एव
- ही
- तेन
- उसी
- एव
- ही
- रूपेण
- रूप में
- चतुर्भुजेन
- चार भुजाओं वाले
- सहस्रबाहो
- हे सहस्रबाहु
- भव
- हो जाइए
- विश्वमूर्ते
- हे विश्वमूर्ति
Prose order: अहम् त्वाम् तथा एव किरीटिनम् गदिनम् चक्रहस्तम् द्रष्टुम् इच्छामि। सहस्रबाहो विश्वमूर्ते, तेन एव चतुर्भुजेन रूपेण भव।
aham tvām tathā eva kirīṭinam gadinam cakrahastam draṣṭum icchāmi| sahasrabāho viśvamūrte, tena eva caturbhujena rūpeṇa bhava|
I wish to see you as before, wearing your crown, holding the mace, with the discus in your hand. Thousand-armed one, form of the universe, appear in that same four-armed form.
11.47मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥47॥
mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt |
tejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃ yan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam
- मया
- मैंने
- प्रसन्नेन
- प्रसन्न होकर
- तव
- आपको
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- इदम्
- यह
- रूपम्
- रूप
- परम्
- परम
- दर्शितम्
- दिखाया
- आत्मयोगात्
- अपने योग से
- तेजोमयम्
- तेजोमय
- विश्वम्
- विश्वरूप
- अनन्तम्
- अनन्त
- आद्यम्
- आदि
- यत्
- जो
- मे
- मेरा
- त्वदन्येन
- आपके सिवा दूसरे ने
- न
- नहीं
- दृष्टपूर्वम्
- पहले देखा
Prose order: अर्जुन, प्रसन्नेन मया आत्मयोगात् तव इदम् परम् तेजोमयम् विश्वम् अनन्तम् आद्यम् रूपम् दर्शितम्, यत् मे (रूपम्) त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।
arjuna, prasannena mayā ātmayogāt tava idam param tejomayam viśvam anantam ādyam rūpam darśitam, yat me (rūpam) tvadanyena na dṛṣṭapūrvam|
Arjuna, out of my grace and by my own yoga I have shown you this supreme form of mine, radiant, universal, infinite, and primal. No one other than you has ever seen it before.
11.48न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥48॥
na vedayajñādhyayanair na dānair na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ |
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra
- न
- न
- वेदयज्ञाध्ययनैः
- वेदों और यज्ञों के अध्ययन से
- न
- न
- दानैः
- दानों से
- न
- न
- च
- और
- क्रियाभिः
- क्रियाओं से
- न
- न
- तपोभिः
- तपों से
- उग्रैः
- उग्र
- एवंरूपः
- इस रूप वाला
- शक्यः
- देखा जा सकता
- अहम्
- मैं
- नृलोके
- मनुष्यलोक में
- द्रष्टुम्
- देखा जाना
- त्वदन्येन
- आपके सिवा दूसरे से
- कुरुप्रवीर
- हे कुरुप्रवीर
Prose order: कुरुप्रवीर, नृलोके एवंरूपः अहम् त्वदन्येन न वेदयज्ञाध्ययनैः, न दानैः, न च क्रियाभिः, न उग्रैः तपोभिः द्रष्टुम् शक्यः।
kurupravīra, nṛloke evaṃrūpaḥ aham tvadanyena na vedayajñādhyayanaiḥ, na dānaiḥ, na ca kriyābhiḥ, na ugraiḥ tapobhiḥ draṣṭum śakyaḥ|
Chief hero of the Kurus, no one other than you in the world of men can see me in this form, whether by study of the Vedas and of sacrifice, by gifts, by rituals, or by severe austerities.
11.49मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥49॥
mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam |
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃ tad eva me rūpam idaṃ prapaśya
- मा
- मत
- ते
- आपको
- व्यथा
- व्यथा
- मा
- मत
- च
- और
- विमूढभावः
- मोहित भाव
- दृष्ट्वा
- देखकर
- रूपम्
- रूप को
- घोरम्
- घोर
- ईदृक्
- ऐसे
- मम
- मेरे
- इदम्
- इस
- व्यपेतभीः
- भयरहित
- प्रीतमनाः
- प्रसन्न मन वाले
- पुनः
- फिर
- त्वम्
- आप
- तत्
- वह
- एव
- ही
- मे
- मेरा
- रूपम्
- रूप
- इदम्
- यह
- प्रपश्य
- देखिए
Prose order: मम ईदृक् इदम् घोरम् रूपम् दृष्ट्वा ते व्यथा मा (भवतु), विमूढभावः च मा (भवतु)। व्यपेतभीः प्रीतमनाः त्वम् पुनः मे तत् एव इदम् रूपम् प्रपश्य।
mama īdṛk idam ghoram rūpam dṛṣṭvā te vyathā mā (bhavatu), vimūḍhabhāvaḥ ca mā (bhavatu)| vyapetabhīḥ prītamanāḥ tvam punaḥ me tat eva idam rūpam prapaśya|
Let there be no distress in you and no bewilderment at having seen this terrible form of mine. Free of fear and glad at heart, behold once more that same form of mine, here before you.
11.50इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः
संजय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥50॥
ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ |
āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā
- इति
- इस प्रकार
- अर्जुनम्
- अर्जुन से
- वासुदेवः
- वासुदेव ने
- तथा
- वैसे
- उक्त्वा
- कहकर
- स्वकम्
- अपना
- रूपम्
- रूप
- दर्शयामास
- दिखाया
- भूयः
- फिर
- आश्वासयामास
- आश्वस्त किया
- च
- और
- भीतम्
- भयभीत
- एनम्
- इनको
- भूत्वा
- होकर
- पुनः
- फिर
- सौम्यवपुः
- सौम्य शरीर वाले
- महात्मा
- महात्मा
Prose order: वासुदेवः अर्जुनम् इति तथा उक्त्वा भूयः स्वकम् रूपम् दर्शयामास। महात्मा पुनः सौम्यवपुः भूत्वा भीतम् एनम् आश्वासयामास च।
vāsudevaḥ arjunam iti tathā uktvā bhūyaḥ svakam rūpam darśayāmāsa| mahātmā punaḥ saumyavapuḥ bhūtvā bhītam enam āśvāsayāmāsa ca|
Having thus spoken to Arjuna, Vasudeva showed his own form once more. Resuming his gentle appearance, the great one reassured the frightened Arjuna.
11.51दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥51॥
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |
idānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ
- दृष्ट्वा
- देखकर
- इदम्
- इस
- मानुषम्
- मानुष
- रूपम्
- रूप को
- तव
- आपके
- सौम्यम्
- सौम्य
- जनार्दन
- हे जनार्दन
- इदानीम्
- अब
- अस्मि
- हैं
- संवृत्तः
- हो गए
- सचेताः
- स्थिर चित्त
- प्रकृतिम्
- स्वाभाविक स्थिति को
- गतः
- प्राप्त
Prose order: जनार्दन, तव इदम् सौम्यम् मानुषम् रूपम् दृष्ट्वा (अहम्) इदानीम् सचेताः संवृत्तः अस्मि, प्रकृतिम् गतः (च)।
janārdana, tava idam saumyam mānuṣam rūpam dṛṣṭvā (aham) idānīm sacetāḥ saṃvṛttaḥ asmi, prakṛtim gataḥ (ca)|
Janardana, seeing this gentle human form of yours, I have now regained my composure and returned to my natural state.
11.52सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥52॥
sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama |
devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ
- सुदुर्दर्शम्
- अत्यन्त दुर्लभ दर्शन वाला
- इदम्
- यह
- रूपम्
- रूप
- दृष्टवान्
- देख चुके
- असि
- हैं
- यत्
- जो
- मम
- मेरा
- देवाः
- देवता
- अपि
- भी
- अस्य
- इस
- रूपस्य
- रूप के
- नित्यम्
- सदा
- दर्शनकाङ्क्षिणः
- दर्शन की आकांक्षा वाले
Prose order: मम यत् इदम् रूपम् (त्वम्) दृष्टवान् असि, (तत्) सुदुर्दर्शम्। देवाः अपि अस्य रूपस्य नित्यम् दर्शनकाङ्क्षिणः (सन्ति)।
mama yat idam rūpam (tvam) dṛṣṭavān asi, (tat) sudurdarśam| devāḥ api asya rūpasya nityam darśanakāṅkṣiṇaḥ (santi)|
This form of mine that you have seen is very hard to behold. Even the gods forever long to see this form.
11.53नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥53॥
nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā |
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā
- न
- न
- अहम्
- मैं
- वेदैः
- वेदों से
- न
- न
- तपसा
- तप से
- न
- न
- दानेन
- दान से
- न
- न
- च
- और
- इज्यया
- यज्ञ से
- शक्यः
- देखा जा सकता
- एवंविधः
- इस प्रकार
- द्रष्टुम्
- देखा जाना
- दृष्टवान्
- देख चुके
- असि
- हैं
- माम्
- मुझे
- यथा
- जैसे
Prose order: यथा (त्वम्) माम् दृष्टवान् असि, एवंविधः अहम् न वेदैः, न तपसा, न दानेन, न च इज्यया द्रष्टुम् शक्यः।
yathā (tvam) mām dṛṣṭavān asi, evaṃvidhaḥ aham na vedaiḥ, na tapasā, na dānena, na ca ijyayā draṣṭum śakyaḥ|
As you have seen me, in this way I cannot be seen by means of the Vedas, by austerity, by gifts, or by sacrifice.
11.54भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥54॥
bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho ’rjuna |
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa
- भक्त्या
- भक्ति से
- तु
- परन्तु
- अनन्यया
- अनन्य
- शक्यः
- हो सकता हूँ
- अहम्
- मैं
- एवंविधः
- इस प्रकार
- अर्जुन
- हे अर्जुन
- ज्ञातुम्
- जाना जाना
- द्रष्टुम्
- देखा जाना
- च
- और
- तत्त्वेन
- तत्त्व से
- प्रवेष्टुम्
- प्रवेश किया जाना
- च
- और
- परंतप
- हे परंतप
Prose order: अर्जुन परंतप, तु अनन्यया भक्त्या एवंविधः अहम् तत्त्वेन ज्ञातुम्, द्रष्टुम् च, प्रवेष्टुम् च शक्यः।
arjuna paraṃtapa, tu ananyayā bhaktyā evaṃvidhaḥ aham tattvena jñātum, draṣṭum ca, praveṣṭum ca śakyaḥ|
But by undivided devotion, Arjuna, I can be known in this way as I truly am, and seen, and entered into, scorcher of foes.
11.55मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥55॥
matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ |
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava
- मत्कर्मकृत्
- मेरे लिए कर्म करने वाला
- मत्परमः
- मुझे परम मानने वाला
- मद्भक्तः
- मेरा भक्त
- सङ्गवर्जितः
- आसक्ति से रहित
- निर्वैरः
- वैररहित
- सर्वभूतेषु
- सब प्राणियों में
- यः
- जो
- सः
- वह
- माम्
- मुझे
- एति
- प्राप्त होता है
- पाण्डव
- हे पाण्डव
Prose order: पाण्डव, यः मत्कर्मकृत् मत्परमः मद्भक्तः सङ्गवर्जितः सर्वभूतेषु निर्वैरः (च), सः माम् एति।
pāṇḍava, yaḥ matkarmakṛt matparamaḥ madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ sarvabhūteṣu nirvairaḥ (ca), saḥ mām eti|
One who does his work for me, holds me as the supreme, is devoted to me, is free from attachment, and bears enmity toward no creature, comes to me, Pandava.