लुल्ला परिवारLulla Family
← Collection
Actions
GitaDialogue in the middle of crisis

Chapter 18: The Yoga of Liberation and Renunciation

Reading context
On this page

About 45 minutes

Symbolic illustration for Chapter 18: The Yoga of Liberation and Renunciation
Visual threshold · Chapter 18: The Yoga of Liberation and Renunciation

And now the Gita arrives at its last and longest chapter. Every earlier thread returns here, and this one gathers the essence of the whole work. Krishna collects everything the previous seventeen chapters have said and lifts it to a new height, and at the very end he folds all of it into a single utterance, the one under which Arjuna’s doubt dissolves and the bow that slipped from his hand in the first chapter sits steady in it once more.

Relinquishment and renunciation

Arjuna opens with a question. What is the real difference between renunciation and relinquishment, between sannyasa and tyaga? Krishna draws the line cleanly. To lay down every action driven by desire is renunciation; to lay down attachment to the fruit of all action is relinquishment. He first lets the older views speak. Some hold that all action should be dropped like a flaw, since every deed carries a trace of harm; others insist that yajna, giving, and tapas must never be dropped.

Then Krishna delivers his own verdict. Yajna, giving, and tapas are never to be abandoned, because they purify a person from within. Yet even these must be done with attachment and the appetite for reward set down; on this his view stands firm, his considered and final word. Then he shades relinquishment itself into three colors. To abandon a prescribed duty out of delusion is tamasic relinquishment. To abandon an action from fear of hardship, sparing the body its trouble, is rajasic, and it yields relinquishment’s fruit to no one. But to keep doing your duty while releasing only the attachment and the fruit, that is sattvic relinquishment. The true relinquisher neither recoils from an unpleasant task nor clings to a pleasing one; imbued with clarity, his doubts cut through, he sees plainly what is his to do. No embodied being can ever drop action altogether, so the one who drops attachment to the fruit earns the true name of relinquisher. And the choice carries weight past this life. For those who never renounce, action ripens after death into a threefold fruit, welcome, unwelcome, and a mix of the two, harvested birth after birth. For the one who has truly renounced, no such fruit accrues at all, ever.

The five causes of action

Then Krishna sets out the Sankhya analysis of how any deed actually comes to be, and it strikes at the root of the ego. Five factors stand behind every action: the body that serves as its seat, the doer, the senses with their many instruments, the various separate kinds of effort, and, fifth, destiny, the unseen weight of everything one has already done. So whoever casts himself as the lone author of his deeds is looking through a half-made understanding, and the truth stays out of his sight. The boast of “I did it all” breaks apart right here.

There is a sharper turn hidden in this, aimed at the man on the field. The one in whom the sense of “I am the doer” has died, whose understanding stays untouched, does not truly kill even when he kills these assembled men, and no sin binds him. For him action runs through the world like weather; he is no more its owner than the wind is the owner of what it topples. To Arjuna, staring across at his own teachers and cousins, weighing whether to lift a weapon against his own people, that sentence carries an unusual charge.

The shadow of the three gunas

After this the familiar trio of sattva, rajas, and tamas spreads its shadow over everything. Knowledge is sattvic when it sees one imperishable being in all creatures, rajasic when it sees the world as scattered and separate pieces, tamasic when it seizes on one small thing and crowns it the whole. Action, doer, intellect, resolve, and happiness each split into the same three shades. Sattvic happiness can taste bitter as poison at the first sip and ripen into nectar with time; rajasic happiness pours sweet as nectar at the start and finishes as poison; tamasic happiness dulls the self from beginning to end, the false ease that rises out of sleep, sloth, and heedlessness. And then the full sweep of it: there is no creature anywhere, not on earth, not in the heavens, not among the gods themselves, free of these three strands born of nature. The whole map exists for one reason, so you can look inside and recognize which color you are living in.

Your own dharma, your own nature

Then the talk turns to the work of the four orders, each set of duties born from a person’s own nature. To the brahmana fall calm of mind, mastery of the senses, austerity, purity, patience, uprightness, learning, insight, and faith in what lies past the seen. To the kshatriya, courage, a commanding presence, steadiness, skill, the refusal to flee a fight, generosity, and the bearing of one who leads. To the vaishya, farming, the tending of cattle, and honest trade. To the shudra, the work of service. Each person’s dharma grows out of his own disposition, and Krishna repeats an old formula with new force.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

The meaning: your own dharma, even flawed and threadbare, outweighs another’s dharma performed to perfection. Doing the work fixed by his own nature, a person touches no sin. And the one who does his own work as worship, offering that work to the being from whom all creatures pour forth and who fills everything that is, arrives at fulfillment. So a person should not abandon the work he is born to, even when it carries some flaw, because every undertaking is wrapped in some fault the way fire is wrapped in smoke. There is no spotless task waiting elsewhere to escape into. The honest course is to do your own work well and set down the wanting for its reward.

The Lord seated in the heart

Now Krishna turns onto the road that opens into supreme peace. Whoever keeps his understanding unattached everywhere, has brought mind and senses to hand, and has emptied out craving reaches, through the path of knowledge, the state where action no longer binds. Clear in thought, sparing in food, settled in a quiet place, holding speech and body and mind in check, ever given to meditation, leaning on dispassion, having released ego, the swagger of strength, arrogance, desire, anger, and the grip on possessions, free of “mine” and quiet at the center, such a person grows fit to become Brahman. Established in Brahman he stays serene; he grieves for no one, hungers for nothing, and looks on all beings with the same eye, and then a supreme devotion to Krishna wakes inside him. Through that bhakti he comes to know Krishna as he truly is, and knowing him, enters him.

Then Krishna makes another turn, aimed straight at the man in front of him. Resign every action to me, he says, fix your whole mind on me, and though you go on acting you will reach the changeless abode by my grace. Even the refusal to act is an illusion. If, propped on ego, you decide “I will not fight,” that resolve is hollow; your own nature will drive you to it regardless. Born a kshatriya, bound by the work his nature has already carved into him, Arjuna will do in the end the very thing he now recoils from. And then Krishna says something that goes very deep.

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥

The meaning: Arjuna, the Lord dwells in the heart of every creature, and by maya he keeps them all turning, each according to its own deeds, as though mounted on a machine. We imagine we are moving under our own power while all along we ride a vast wheel. That is why Krishna says: go to his refuge with your whole heart, for by his grace alone come supreme peace and the everlasting abode.

The final word

Now the Gita climbs to its highest peak. Krishna says that this knowledge is secret beyond secret, that he has laid it open before Arjuna, and that Arjuna should now weigh it fully and then act exactly as he judges right. He applies no pressure at this summit; he hands over complete freedom. And then he speaks the most guarded word of all: “Fix your mind on me, become my devotee, offer yajna to me, bow to me, and you will come to me; this is my true promise, because you are dear to me.” Set in the middle of so vast a teaching, that “you are dear to me” arrives like the soft whisper of a friend.

And then comes the line that tradition calls the charama shloka, the final verse, the point at which the whole seven-hundred-verse Gita comes to rest.

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥

The meaning: set down all your dharmas and take refuge in me, in me alone; I will free you from every sin, so do not grieve. This is Gita 18.66. Read the setting down with care. You keep doing your work; what you resign is the lonely ownership of it, the whole weight you have hauled by yourself through an entire life, placed at last in hands that can carry it, and there is no defeat in that. Where every calculation runs out of breath, one refuge remains, and inside it waits the deepest relief there is. The word Krishna closes on, do not grieve, circles all the way back to the word he began with in the second chapter, when he told a stricken Arjuna he was grieving for what calls for no grief.

Arjuna’s answer

At the last Krishna asks Arjuna one question: has the delusion born of ignorance now been destroyed? And here the Gita takes its greatest turn, Arjuna’s answer. My delusion is destroyed, he says, calling Krishna the changeless one. My memory has returned. I stand free of doubt, steady, and I will carry out your word. The man who let the bow slip from his hand in the first chapter now stands straight from within.

Then Sanjaya’s turn comes, the minister who has been relaying this entire exchange to the blind king Dhritarashtra. He heard it, he says, by the grace of Vyasa, who gave him the sight to witness what lay far beyond his eyes, taken in directly as the Lord of yoga spoke it to Arjuna. Hearing such wonders, the hair on his body stood on end. Again and again he returns to the divine exchange in memory, and each time joy rises in him afresh; and recalling that most wondrous form Krishna had shown, astonishment takes him all over again. And at the very last he sets his own seal on the entire Gita.

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥

The meaning: wherever Krishna, the lord of yoga, stands, and wherever Arjuna stands with his Gandiva bow, there fortune, victory, prosperity, and unshakable right conduct are assured; such is my conviction. Sanjaya speaks it to a father whose hundred sons are ranged against that very pairing, and the warning folded inside the blessing is plain enough. On that word the Gita ends. Where knowledge and action stand together, where the guide within and the warrior without move as one, every road to defeat closes. The whole journey of eighteen chapters settles here, in a single taking of refuge, and in the calm certainty of victory.

Source: Srimad Bhagavad Gita

Verse by verse

All 78 verses of this chapter: Devanagari, Roman transliteration, word by word, prose order, and a plain rendering. Every verse has its own link, such as lulla.net/en/bhagwad-gita/18/1/. Read the chapter above first, then come down to the source.

18.1संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्

अर्जुन उवाच

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥1॥

saṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum |
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana

संन्यासस्य
संन्यास का
महाबाहो
हे महाबाहु
तत्त्वम्
तत्त्व को
इच्छामि
चाहते हैं
वेदितुम्
जानना
त्यागस्य
त्याग का
च
और
हृषीकेश
हे हृषीकेश
पृथक्
अलग अलग
केशिनिषूदन
हे केशी का वध करने वाले

Prose order: हे महाबाहो, हे हृषीकेश, हे केशिनिषूदन, संन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वम् पृथक् वेदितुम् इच्छामि।

he mahābāho, he hṛṣīkeśa, he keśiniṣūdana, saṃnyāsasya tyāgasya ca tattvam pṛthak veditum icchāmi|

O mighty-armed Hrishikesha, slayer of Keshi, I wish to know the truth of renunciation and of relinquishment, each separately.

18.2काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥2॥

kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ

काम्यानाम्
कामना से किए जाने वाले
कर्मणाम्
कर्मों के
न्यासम्
छोड़ने को
संन्यासम्
संन्यास
कवयः
ज्ञानी जन
विदुः
जानते हैं
सर्वकर्मफलत्यागम्
सब कर्मों के फल के त्याग को
प्राहुः
कहते हैं
त्यागम्
त्याग
विचक्षणाः
विवेकी जन

Prose order: कवयः काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः। विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम् प्राहुः।

kavayaḥ kāmyānām karmaṇām nyāsam saṃnyāsam viduḥ| vicakṣaṇāḥ sarvakarmaphalatyāgam tyāgam prāhuḥ|

The wise understand renunciation as the giving up of desire-driven actions. The discerning call relinquishment the giving up of the fruit of all actions.

18.3त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥3॥

tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ |
yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare

त्याज्यम्
त्यागने योग्य
दोषवत्
दोष के समान
इति
ऐसा
एके
कुछ
कर्म
कर्म
प्राहुः
कहते हैं
मनीषिणः
मनीषी
यज्ञदानतपःकर्म
यज्ञ, दान और तप रूप कर्म
न
नहीं
त्याज्यम्
त्यागने योग्य
इति
ऐसा
च
और
अपरे
दूसरे

Prose order: एके मनीषिणः कर्म दोषवत् त्याज्यम् इति प्राहुः। अपरे च यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति प्राहुः।

eke manīṣiṇaḥ karma doṣavat tyājyam iti prāhuḥ| apare ca yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti prāhuḥ|

Some thinkers say that action, being flawed, should be given up. Others say that acts of sacrifice, giving, and austerity should never be given up.

18.4निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥4॥

niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ

निश्चयम्
निश्चय को
शृणु
सुनिए
मे
मेरा
तत्र
उस विषय में
त्यागे
त्याग के विषय में
भरतसत्तम
हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ
त्यागः
त्याग
हि
क्योंकि
पुरुषव्याघ्र
हे पुरुषों में सिंह समान
त्रिविधः
तीन प्रकार का
संप्रकीर्तितः
कहा गया है

Prose order: हे भरतसत्तम, तत्र त्यागे मे निश्चयम् शृणु। हे पुरुषव्याघ्र, त्यागः हि त्रिविधः संप्रकीर्तितः।

he bharatasattama, tatra tyāge me niścayam śṛṇu| he puruṣavyāghra, tyāgaḥ hi trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ|

O best of the Bharatas, hear my settled view on relinquishment. O tiger among men, relinquishment has been declared to be of three kinds.

18.5यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥5॥

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat |
yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām

यज्ञदानतपःकर्म
यज्ञ, दान और तप रूप कर्म
न
नहीं
त्याज्यम्
त्यागने योग्य
कार्यम्
करने योग्य
एव
ही
तत्
वह
यज्ञः
यज्ञ
दानम्
दान
तपः
तप
च
और
एव
ही
पावनानि
पवित्र करने वाले
मनीषिणाम्
मनीषियों को

Prose order: यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्, तत् कार्यम् एव। यज्ञः दानम् तपः च एव मनीषिणाम् पावनानि।

yajñadānatapaḥkarma na tyājyam, tat kāryam eva| yajñaḥ dānam tapaḥ ca eva manīṣiṇām pāvanāni|

Acts of sacrifice, giving, and austerity are never to be given up; they must certainly be performed. Sacrifice, giving, and austerity purify even the wise.

18.6एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥6॥

etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam

एतानि
ये
अपि
भी
तु
परन्तु
कर्माणि
कर्म
सङ्गम्
आसक्ति को
त्यक्त्वा
त्यागकर
फलानि
फलों को
च
और
कर्तव्यानि
करने चाहिए
इति
यह
मे
मेरा
पार्थ
हे पार्थ
निश्चितम्
निश्चित
मतम्
मत
उत्तमम्
उत्तम

Prose order: हे पार्थ, एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमम् मतम्।

he pārtha, etāni api tu karmāṇi saṅgam phalāni ca tyaktvā kartavyāni iti me niścitam uttamam matam|

Yet even these actions, O Partha, should be performed after giving up attachment and their fruits. This is my definite and highest view.

18.7नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥7॥

niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |
mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ

नियतस्य
नियत
तु
परन्तु
संन्यासः
त्याग
कर्मणः
कर्म का
न
नहीं
उपपद्यते
उचित है
मोहात्
मोह से
तस्य
उसका
परित्यागः
त्याग
तामसः
तामस
परिकीर्तितः
कहा गया है

Prose order: नियतस्य तु कर्मणः संन्यासः न उपपद्यते। मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः।

niyatasya tu karmaṇaḥ saṃnyāsaḥ na upapadyate| mohāt tasya parityāgaḥ tāmasaḥ parikīrtitaḥ|

The renunciation of prescribed action is not proper. Its abandonment out of delusion is declared to be of the nature of darkness.

18.8दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥8॥

duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet |
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet

दुःखम्
दुःख रूप
इति
ऐसा मानकर
एव
ही
यत्
जो
कर्म
कर्म
कायक्लेशभयात्
शारीरिक कष्ट के भय से
त्यजेत्
त्याग देता है
सः
वह
कृत्वा
करके
राजसम्
राजस
त्यागम्
त्याग
न
नहीं
एव
किसी प्रकार
त्यागफलम्
त्याग का फल
लभेत्
पाता है

Prose order: यत् कर्म दुःखम् इति एव कायक्लेशभयात् त्यजेत्, सः राजसम् त्यागम् कृत्वा त्यागफलम् न एव लभेत्।

yat karma duḥkham iti eva kāyakleśabhayāt tyajet, saḥ rājasam tyāgam kṛtvā tyāgaphalam na eva labhet|

Whoever gives up action as painful, out of fear of bodily hardship, performs a relinquishment of the nature of passion and does not obtain the fruit of relinquishment at all.

18.9कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥9॥

kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate ’rjuna |
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ

कार्यम्
करने योग्य
इति
ऐसा मानकर
एव
ही
यत्
जो
कर्म
कर्म
नियतम्
नियत
क्रियते
किया जाता है
अर्जुन
हे अर्जुन
सङ्गम्
आसक्ति को
त्यक्त्वा
त्यागकर
फलम्
फल को
च
और
एव
ही
सः
वह
त्यागः
त्याग
सात्त्विकः
सात्त्विक
मतः
माना गया है

Prose order: हे अर्जुन, यत् नियतम् कर्म कार्यम् इति एव सङ्गम् फलम् च एव त्यक्त्वा क्रियते, सः त्यागः सात्त्विकः मतः।

he arjuna, yat niyatam karma kāryam iti eva saṅgam phalam ca eva tyaktvā kriyate, saḥ tyāgaḥ sāttvikaḥ mataḥ|

O Arjuna, when prescribed action is performed simply because it ought to be done, with attachment and fruit given up, that relinquishment is regarded as of the nature of goodness.

18.10न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥10॥

na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ

न
नहीं
द्वेष्टि
द्वेष करता है
अकुशलम्
अकुशल
कर्म
कर्म से
कुशले
कुशल कर्म में
न
नहीं
अनुषज्जते
आसक्त होता है
त्यागी
त्यागी
सत्त्वसमाविष्टः
सत्त्व से भरा हुआ
मेधावी
मेधावी
छिन्नसंशयः
जिसका संशय कट गया है

Prose order: सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः त्यागी अकुशलम् कर्म न द्वेष्टि, कुशले न अनुषज्जते।

sattvasamāviṣṭaḥ medhāvī chinnasaṃśayaḥ tyāgī akuśalam karma na dveṣṭi, kuśale na anuṣajjate|

The relinquisher who is filled with goodness, intelligent, and free of doubt neither hates disagreeable action nor clings to agreeable action.

18.11न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥11॥

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ |
yas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate

न
नहीं
हि
क्योंकि
देहभृता
देहधारी के द्वारा
शक्यम्
सम्भव
त्यक्तुम्
त्यागना
कर्माणि
कर्मों को
अशेषतः
पूरी तरह
यः
जो
तु
परन्तु
कर्मफलत्यागी
कर्मफल का त्यागी
सः
वह
त्यागी
त्यागी
इति
ऐसा
अभिधीयते
कहा जाता है

Prose order: देहभृता हि कर्माणि अशेषतः त्यक्तुम् न शक्यम्। यः तु कर्मफलत्यागी, सः त्यागी इति अभिधीयते।

dehabhṛtā hi karmāṇi aśeṣataḥ tyaktum na śakyam| yaḥ tu karmaphalatyāgī, saḥ tyāgī iti abhidhīyate|

It is not possible for one who bears a body to give up actions entirely. The one who gives up the fruit of action is called a relinquisher.

18.12अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्व चित् ॥12॥

aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |
bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kva cit

अनिष्टम्
अनिष्ट
इष्टम्
इष्ट
मिश्रम्
मिश्रित
च
और
त्रिविधम्
तीन प्रकार का
कर्मणः
कर्म का
फलम्
फल
भवति
होता है
अत्यागिनाम्
त्याग न करने वालों को
प्रेत्य
मरने के बाद
न
नहीं
तु
परन्तु
संन्यासिनाम्
संन्यासियों को
क्व चित्
कहीं भी

Prose order: अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् कर्मणः फलम् अत्यागिनाम् प्रेत्य भवति, संन्यासिनाम् तु क्व चित् न भवति।

aniṣṭam iṣṭam miśram ca trividham karmaṇaḥ phalam atyāginām pretya bhavati, saṃnyāsinām tu kva cit na bhavati|

Undesirable, desirable, and mixed, the threefold fruit of action comes after death to those who have not relinquished. It never comes to those who have renounced.

18.13पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥13॥

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |
sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām

पञ्च
पाँच
एतानि
ये
महाबाहो
हे महाबाहु
कारणानि
कारण
निबोध
जानिए
मे
मुझसे
सांख्ये
सांख्य शास्त्र में
कृतान्ते
कर्मों का अन्त करने वाले
प्रोक्तानि
कहे गए
सिद्धये
सिद्धि के लिए
सर्वकर्मणाम्
सब कर्मों की

Prose order: हे महाबाहो, सर्वकर्मणाम् सिद्धये कृतान्ते सांख्ये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध।

he mahābāho, sarvakarmaṇām siddhaye kṛtānte sāṃkhye proktāni etāni pañca kāraṇāni me nibodha|

O mighty-armed one, learn from me these five causes for the accomplishment of all actions, as declared in the Sankhya teaching that brings actions to their end.

18.14अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥14॥

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
vividhāś ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam

अधिष्ठानम्
अधिष्ठान, शरीर
तथा
तथा
कर्ता
कर्ता
करणम्
करण, साधन
च
और
पृथग्विधम्
अनेक प्रकार के
विविधाः
विविध
च
और
पृथक्
भिन्न भिन्न
चेष्टाः
चेष्टाएँ
दैवम्
दैव
च
और
एव
ही
अत्र
इस विषय में
पञ्चमम्
पाँचवाँ

Prose order: अत्र अधिष्ठानम् तथा कर्ता पृथग्विधम् करणम् च विविधाः पृथक् चेष्टाः च दैवम् च एव पञ्चमम्।

atra adhiṣṭhānam tathā kartā pṛthagvidham karaṇam ca vividhāḥ pṛthak ceṣṭāḥ ca daivam ca eva pañcamam|

The seat of action, the agent, the various instruments, the many distinct movements, and destiny as the fifth: these are the causes here.

18.15शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥15॥

śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ |
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ

शरीरवाङ्मनोभिः
शरीर, वाणी और मन से
यत्
जो
कर्म
कर्म
प्रारभते
आरम्भ करता है
नरः
मनुष्य
न्याय्यम्
न्याययुक्त
वा
अथवा
विपरीतम्
विपरीत
वा
अथवा
पञ्च
पाँच
एते
ये
तस्य
उसके
हेतवः
कारण

Prose order: नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यम् वा विपरीतम् वा यत् कर्म प्रारभते, एते पञ्च तस्य हेतवः।

naraḥ śarīravāṅmanobhiḥ nyāyyam vā viparītam vā yat karma prārabhate, ete pañca tasya hetavaḥ|

Whatever action a person undertakes with body, speech, and mind, whether right or wrong, these five are its causes.

18.16तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥16॥

tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |
paśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ

तत्र
वहाँ
एवम्
ऐसा
सति
होने पर
कर्तारम्
कर्ता
आत्मानम्
आत्मा को
केवलम्
केवल
तु
परन्तु
यः
जो
पश्यति
देखता है
अकृतबुद्धित्वात्
अशुद्ध बुद्धि के कारण
न
नहीं
सः
वह
पश्यति
देखता है
दुर्मतिः
दुर्बुद्धि

Prose order: तत्र एवम् सति यः तु अकृतबुद्धित्वात् केवलम् आत्मानम् कर्तारम् पश्यति, सः दुर्मतिः न पश्यति।

tatra evam sati yaḥ tu akṛtabuddhitvāt kevalam ātmānam kartāram paśyati, saḥ durmatiḥ na paśyati|

This being so, whoever, through an untrained understanding, sees the self alone as the agent, that person of poor judgment does not truly see.

18.17यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥17॥

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate |
hatvāpi sa imāṃl lokān na hanti na nibadhyate

यस्य
जिसका
न
नहीं
अहंकृतः
कर्तापन का
भावः
भाव
बुद्धिः
बुद्धि
यस्य
जिसकी
न
नहीं
लिप्यते
लिप्त होती है
हत्वा
मारकर
अपि
भी
सः
वह
इमान्
इन
लोकान्
लोगों को
न
नहीं
हन्ति
मारता है
न
नहीं
निबध्यते
बँधता है

Prose order: यस्य अहंकृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते, सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

yasya ahaṃkṛtaḥ bhāvaḥ na, yasya buddhiḥ na lipyate, saḥ imān lokān hatvā api na hanti, na nibadhyate|

One who has no sense of being the doer and whose understanding is not tainted, even after slaying these people, neither slays nor is bound.

18.18ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥18॥

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ

ज्ञानम्
ज्ञान
ज्ञेयम्
जानने योग्य वस्तु
परिज्ञाता
जानने वाला
त्रिविधा
तीन प्रकार की
कर्मचोदना
कर्म की प्रेरणा
करणम्
करण
कर्म
कर्म
कर्ता
कर्ता
इति
यह
त्रिविधः
तीन प्रकार का
कर्मसंग्रहः
कर्म का संग्रह

Prose order: ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता इति त्रिविधा कर्मचोदना। करणम् कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।

jñānam jñeyam parijñātā iti trividhā karmacodanā| karaṇam karma kartā iti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ|

Knowledge, the object of knowledge, and the knower form the threefold impulse to action. The instrument, the act, and the agent form the threefold basis of action.

18.19ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥19॥

jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |
procyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api

ज्ञानम्
ज्ञान
कर्म
कर्म
च
और
कर्ता
कर्ता
च
और
त्रिधा
तीन प्रकार के
एव
ही
गुणभेदतः
गुणों के भेद से
प्रोच्यते
कहे जाते हैं
गुणसंख्याने
गुणों की गणना करने वाले शास्त्र में
यथावत्
ठीक ठीक
शृणु
सुनिए
तानि
उन्हें
अपि
भी

Prose order: गुणसंख्याने ज्ञानम् कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव प्रोच्यते। तानि अपि यथावत् शृणु।

guṇasaṃkhyāne jñānam karma ca kartā ca guṇabhedataḥ tridhā eva procyate| tāni api yathāvat śṛṇu|

In the teaching that enumerates the qualities, knowledge, action, and the agent are each declared to be of three kinds according to the distinction of qualities. Hear these too as they are.

18.20सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥20॥

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate |
avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam

सर्वभूतेषु
सब प्राणियों में
येन
जिससे
एकम्
एक
भावम्
भाव को
अव्ययम्
अविनाशी
ईक्षते
देखता है
अविभक्तम्
अविभक्त
विभक्तेषु
विभक्तों में
तत्
उस
ज्ञानम्
ज्ञान को
विद्धि
जानिए
सात्त्विकम्
सात्त्विक

Prose order: येन सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् भावम् विभक्तेषु अविभक्तम् ईक्षते, तत् ज्ञानम् सात्त्विकम् विद्धि।

yena sarvabhūteṣu ekam avyayam bhāvam vibhakteṣu avibhaktam īkṣate, tat jñānam sāttvikam viddhi|

That knowledge by which one sees in all beings a single imperishable existence, undivided among the divided, know that knowledge to be of the nature of goodness.

18.21पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥21॥

pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān |
vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam

पृथक्त्वेन
भिन्नता से
तु
परन्तु
यत्
जो
ज्ञानम्
ज्ञान
नानाभावान्
अनेक भावों को
पृथग्विधान्
भिन्न भिन्न प्रकार के
वेत्ति
जानता है
सर्वेषु
सब
भूतेषु
प्राणियों में
तत्
उस
ज्ञानम्
ज्ञान को
विद्धि
जानिए
राजसम्
राजस

Prose order: यत् तु ज्ञानम् सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन वेत्ति, तत् ज्ञानम् राजसम् विद्धि।

yat tu jñānam sarveṣu bhūteṣu pṛthagvidhān nānābhāvān pṛthaktvena vetti, tat jñānam rājasam viddhi|

That knowledge which, through separateness, perceives in all beings many distinct existences of different kinds, know that knowledge to be of the nature of passion.

18.22यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥22॥

yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam |
atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam

यत्
जो
तु
परन्तु
कृत्स्नवत्
सम्पूर्ण के समान
एकस्मिन्
एक
कार्ये
कार्य में
सक्तम्
आसक्त
अहैतुकम्
युक्तिरहित
अतत्त्वार्थवत्
तत्त्व के अर्थ से रहित
अल्पम्
तुच्छ
च
और
तत्
वह
तामसम्
तामस
उदाहृतम्
कहा गया है

Prose order: यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च, तत् तामसम् उदाहृतम्।

yat tu ekasmin kārye kṛtsnavat saktam ahaitukam atattvārthavat alpam ca, tat tāmasam udāhṛtam|

That knowledge which clings to a single effect as if it were the whole, without reason, without grasp of the real, and trivial, is declared to be of the nature of darkness.

18.23नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥23॥

niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam |
aphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate

नियतम्
नियत
सङ्गरहितम्
आसक्ति से रहित
अरागद्वेषतः
राग और द्वेष के बिना
कृतम्
किया गया
अफलप्रेप्सुना
फल न चाहने वाले के द्वारा
कर्म
कर्म
यत्
जो
तत्
वह
सात्त्विकम्
सात्त्विक
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: यत् नियतम् कर्म अफलप्रेप्सुना सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम्, तत् सात्त्विकम् उच्यते।

yat niyatam karma aphalaprepsunā saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam, tat sāttvikam ucyate|

That prescribed action which is done without attachment, free of liking and aversion, by one who does not seek its fruit, is called action of the nature of goodness.

18.24यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥24॥

yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ |
kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam

यत्
जो
तु
परन्तु
कामेप्सुना
भोग की इच्छा वाले के द्वारा
कर्म
कर्म
साहंकारेण
अहंकार सहित
वा
अथवा
पुनः
फिर
क्रियते
किया जाता है
बहुलायासम्
बहुत परिश्रम से
तत्
वह
राजसम्
राजस
उदाहृतम्
कहा गया है

Prose order: यत् तु कर्म कामेप्सुना साहंकारेण वा पुनः बहुलायासम् क्रियते, तत् राजसम् उदाहृतम्।

yat tu karma kāmepsunā sāhaṃkāreṇa vā punaḥ bahulāyāsam kriyate, tat rājasam udāhṛtam|

That action which is done with great effort by one who seeks enjoyment, or by one full of ego, is declared to be of the nature of passion.

18.25अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥25॥

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam |
mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate

अनुबन्धम्
परिणाम को
क्षयम्
हानि को
हिंसाम्
हिंसा को
अनपेक्ष्य
न देखकर
च
और
पौरुषम्
अपनी सामर्थ्य को
मोहात्
मोह से
आरभ्यते
आरम्भ किया जाता है
कर्म
कर्म
यत्
जो
तत्
वह
तामसम्
तामस
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: यत् कर्म अनुबन्धम् क्षयम् हिंसाम् पौरुषम् च अनपेक्ष्य मोहात् आरभ्यते, तत् तामसम् उच्यते।

yat karma anubandham kṣayam hiṃsām pauruṣam ca anapekṣya mohāt ārabhyate, tat tāmasam ucyate|

That action which is undertaken out of delusion, without regard for its consequence, loss, injury, or one’s own capacity, is called action of the nature of darkness.

18.26मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥26॥

muktasaṅgo ’nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |
siddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate

मुक्तसङ्गः
आसक्ति से मुक्त
अनहंवादी
अहंकार की बात न करने वाला
धृत्युत्साहसमन्वितः
धैर्य और उत्साह से युक्त
सिद्ध्यसिद्ध्योः
सिद्धि और असिद्धि में
निर्विकारः
निर्विकार
कर्ता
कर्ता
सात्त्विकः
सात्त्विक
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते।

muktasaṅgaḥ anahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ siddhyasiddhyoḥ nirvikāraḥ kartā sāttvikaḥ ucyate|

The agent who is free of attachment, does not speak of himself with pride, is endowed with steadiness and enthusiasm, and remains unchanged in success and failure is called an agent of the nature of goodness.

18.27रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥27॥

rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako ’śuciḥ |
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ

रागी
रागी
कर्मफलप्रेप्सुः
कर्मफल का इच्छुक
लुब्धः
लोभी
हिंसात्मकः
हिंसा के स्वभाव वाला
अशुचिः
अशुद्ध
हर्षशोकान्वितः
हर्ष और शोक से युक्त
कर्ता
कर्ता
राजसः
राजस
परिकीर्तितः
कहा गया है

Prose order: रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः।

rāgī karmaphalaprepsuḥ lubdhaḥ hiṃsātmakaḥ aśuciḥ harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ|

The agent who is full of passion, seeks the fruit of action, is greedy, harmful by nature, impure, and swayed by joy and grief is declared to be of the nature of passion.

18.28अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥28॥

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko ’lasaḥ |
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate

अयुक्तः
असंयमी
प्राकृतः
असंस्कृत
स्तब्धः
घमण्डी
शठः
धूर्त
नैकृतिकः
दूसरों का अपमान करने वाला
अलसः
आलसी
विषादी
विषाद करने वाला
दीर्घसूत्री
काम को टालता रहने वाला
च
और
कर्ता
कर्ता
तामसः
तामस
उच्यते
कहा जाता है

Prose order: अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैकृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते।

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭhaḥ naikṛtikaḥ alasaḥ viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasaḥ ucyate|

The agent who is undisciplined, vulgar, arrogant, deceitful, given to humiliating others, lazy, despondent, and a procrastinator is called an agent of the nature of darkness.

18.29बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥29॥

buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu |
procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya

बुद्धेः
बुद्धि का
भेदम्
भेद
धृतेः
धृति का
च
और
एव
भी
गुणतः
गुणों के अनुसार
त्रिविधम्
तीन प्रकार का
शृणु
सुनिए
प्रोच्यमानम्
कहा जा रहा
अशेषेण
पूरी तरह
पृथक्त्वेन
अलग अलग
धनंजय
हे धनंजय

Prose order: हे धनंजय, बुद्धेः धृतेः च एव गुणतः त्रिविधम् भेदम् अशेषेण पृथक्त्वेन प्रोच्यमानम् शृणु।

he dhanaṃjaya, buddheḥ dhṛteḥ ca eva guṇataḥ trividham bhedam aśeṣeṇa pṛthaktvena procyamānam śṛṇu|

O Dhananjaya, hear now the threefold distinction of understanding and of steadiness according to the qualities, as I declare it fully and separately.

18.30प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥30॥

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī

प्रवृत्तिम्
प्रवृत्ति को
च
और
निवृत्तिम्
निवृत्ति को
च
और
कार्याकार्ये
कार्य और अकार्य को
भयाभये
भय और अभय को
बन्धम्
बन्धन को
मोक्षम्
मोक्ष को
च
और
या
जो
वेत्ति
जानती है
बुद्धिः
बुद्धि
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
सात्त्विकी
सात्त्विकी

Prose order: हे पार्थ, या बुद्धिः प्रवृत्तिम् च निवृत्तिम् च कार्याकार्ये भयाभये बन्धम् मोक्षम् च वेत्ति, सा सात्त्विकी।

he pārtha, yā buddhiḥ pravṛttim ca nivṛttim ca kāryākārye bhayābhaye bandham mokṣam ca vetti, sā sāttvikī|

O Partha, the understanding that knows engagement and withdrawal, what should and should not be done, fear and fearlessness, bondage and liberation, is of the nature of goodness.

18.31यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥31॥

yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca |
ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī

यया
जिससे
धर्मम्
धर्म को
अधर्मम्
अधर्म को
च
और
कार्यम्
कार्य को
च
और
अकार्यम्
अकार्य को
एव
भी
च
और
अयथावत्
ठीक ठीक नहीं
प्रजानाति
जानता है
बुद्धिः
बुद्धि
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
राजसी
राजसी

Prose order: हे पार्थ, यया धर्मम् अधर्मम् च कार्यम् च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति, सा बुद्धिः राजसी।

he pārtha, yayā dharmam adharmam ca kāryam ca akāryam eva ca ayathāvat prajānāti, sā buddhiḥ rājasī|

O Partha, the understanding by which one knows right and wrong, and what should and should not be done, only imperfectly, is of the nature of passion.

18.32अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥32॥

adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā |
sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī

अधर्मम्
अधर्म को
धर्मम्
धर्म
इति
ऐसा
या
जो
मन्यते
मानती है
तमसा
तम से
आवृता
ढकी हुई
सर्वार्थान्
सब पदार्थों को
विपरीतान्
विपरीत
च
और
बुद्धिः
बुद्धि
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
तामसी
तामसी

Prose order: हे पार्थ, तमसा आवृता या अधर्मम् धर्मम् इति मन्यते, सर्वार्थान् च विपरीतान् मन्यते, सा बुद्धिः तामसी।

he pārtha, tamasā āvṛtā yā adharmam dharmam iti manyate, sarvārthān ca viparītān manyate, sā buddhiḥ tāmasī|

O Partha, the understanding which, wrapped in darkness, regards wrong as right and sees all things reversed, is of the nature of darkness.

18.33धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥33॥

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ |
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī

धृत्या
धृति से
यया
जिस
धारयते
धारण करता है
मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
मन, प्राण और इन्द्रियों की क्रियाओं को
योगेन
योग के द्वारा
अव्यभिचारिण्या
अव्यभिचारिणी, अटल
धृतिः
धृति
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
सात्त्विकी
सात्त्विकी

Prose order: हे पार्थ, यया अव्यभिचारिण्या धृत्या योगेन मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते, सा धृतिः सात्त्विकी।

he pārtha, yayā avyabhicāriṇyā dhṛtyā yogena manaḥprāṇendriyakriyāḥ dhārayate, sā dhṛtiḥ sāttvikī|

O Partha, the unwavering steadiness by which one holds the activities of the mind, the vital breath, and the senses through yoga is of the nature of goodness.

18.34यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥34॥

yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate ’rjuna |
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī

यया
जिस
तु
परन्तु
धर्मकामार्थान्
धर्म, काम और अर्थ को
धृत्या
धृति से
धारयते
धारण करता है
अर्जुन
हे अर्जुन
प्रसङ्गेन
आसक्ति के साथ
फलाकाङ्क्षी
फल की आकांक्षा वाला
धृतिः
धृति
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
राजसी
राजसी

Prose order: हे अर्जुन, यया तु धृत्या फलाकाङ्क्षी प्रसङ्गेन धर्मकामार्थान् धारयते, हे पार्थ, सा धृतिः राजसी।

he arjuna, yayā tu dhṛtyā phalākāṅkṣī prasaṅgena dharmakāmārthān dhārayate, he pārtha, sā dhṛtiḥ rājasī|

O Arjuna, the steadiness by which one who longs for fruit holds to duty, pleasure, and wealth with attachment, that steadiness, O Partha, is of the nature of passion.

18.35यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥35॥

yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca |
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī

यया
जिससे
स्वप्नम्
निद्रा को
भयम्
भय को
शोकम्
शोक को
विषादम्
विषाद को
मदम्
मद को
एव
भी
च
और
न
नहीं
विमुञ्चति
छोड़ता है
दुर्मेधा
दुर्बुद्धि
धृतिः
धृति
सा
वह
पार्थ
हे पार्थ
तामसी
तामसी

Prose order: हे पार्थ, यया दुर्मेधा स्वप्नम् भयम् शोकम् विषादम् मदम् एव च न विमुञ्चति, सा धृतिः तामसी।

he pārtha, yayā durmedhā svapnam bhayam śokam viṣādam madam eva ca na vimuñcati, sā dhṛtiḥ tāmasī|

O Partha, the steadiness by which a dull-witted person does not give up sleep, fear, grief, despondency, and conceit is of the nature of darkness.

18.36सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥36॥

sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha |
abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati

सुखम्
सुख
तु
और
इदानीम्
अब
त्रिविधम्
तीन प्रकार का
शृणु
सुनिए
मे
मुझसे
भरतर्षभ
हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ
अभ्यासात्
अभ्यास से
रमते
रमता है
यत्र
जिसमें
दुःखान्तम्
दुःख के अन्त को
च
और
निगच्छति
पा लेता है

Prose order: हे भरतर्षभ, इदानीम् तु त्रिविधम् सुखम् मे शृणु। यत्र अभ्यासात् रमते, दुःखान्तम् च निगच्छति।

he bharatarṣabha, idānīm tu trividham sukham me śṛṇu| yatra abhyāsāt ramate, duḥkhāntam ca nigacchati|

O best of the Bharatas, now hear from me the three kinds of happiness. That in which one delights through practice and reaches the end of sorrow.

18.37यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥37॥

yat tadagre viṣam iva pariṇāme ’mṛtopamam |
tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam

यत्
जो
तत्
वह
अग्रे
आरम्भ में
विषम्
विष के
इव
समान
परिणामे
परिणाम में
अमृतोपमम्
अमृत के समान
तत्
वह
सुखम्
सुख
सात्त्विकम्
सात्त्विक
प्रोक्तम्
कहा गया है
आत्मबुद्धिप्रसादजम्
आत्मविषयक बुद्धि की प्रसन्नता से उत्पन्न

Prose order: यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम्, तत् आत्मबुद्धिप्रसादजम् सुखम् सात्त्विकम् प्रोक्तम्।

yat tat agre viṣam iva pariṇāme amṛtopamam, tat ātmabuddhiprasādajam sukham sāttvikam proktam|

That happiness which is like poison at first and like nectar in its result, born of the serene clarity of the understanding turned toward the self, is declared to be of the nature of goodness.

18.38विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥38॥

viṣayendriyasaṃyogād yat tadagre ’mṛtopamam |
pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam

विषयेन्द्रियसंयोगात्
विषयों और इन्द्रियों के संयोग से
यत्
जो
तत्
वह
अग्रे
आरम्भ में
अमृतोपमम्
अमृत के समान
परिणामे
परिणाम में
विषम्
विष के
इव
समान
तत्
वह
सुखम्
सुख
राजसम्
राजस
स्मृतम्
माना गया है

Prose order: विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् तत् अग्रे अमृतोपमम् परिणामे विषम् इव, तत् सुखम् राजसम् स्मृतम्।

viṣayendriyasaṃyogāt yat tat agre amṛtopamam pariṇāme viṣam iva, tat sukham rājasam smṛtam|

That happiness which arises from the contact of the senses with their objects, like nectar at first and like poison in its result, is held to be of the nature of passion.

18.39यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥39॥

yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ |
nidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam

यत्
जो
अग्रे
आरम्भ में
च
और
अनुबन्धे
परिणाम में
च
भी
सुखम्
सुख
मोहनम्
मोहित करने वाला
आत्मनः
आत्मा को
निद्रालस्यप्रमादोत्थम्
निद्रा, आलस्य और प्रमाद से उत्पन्न
तत्
वह
तामसम्
तामस
उदाहृतम्
कहा गया है

Prose order: यत् सुखम् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनम्, निद्रालस्यप्रमादोत्थम्, तत् तामसम् उदाहृतम्।

yat sukham agre ca anubandhe ca ātmanaḥ mohanam, nidrālasyapramādottham, tat tāmasam udāhṛtam|

That happiness which deludes the self both at first and in its result, and which arises from sleep, laziness, and negligence, is declared to be of the nature of darkness.

18.40न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥40॥

na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ |
sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ

न
नहीं
तत्
वह
अस्ति
है
पृथिव्याम्
पृथ्वी पर
वा
अथवा
दिवि
आकाश में
देवेषु
देवताओं में
वा
अथवा
पुनः
फिर
सत्त्वम्
प्राणी
प्रकृतिजैः
प्रकृति से उत्पन्न
मुक्तम्
मुक्त
यत्
जो
एभिः
इन
स्यात्
हो
त्रिभिः
तीन
गुणैः
गुणों से

Prose order: पृथिव्याम् वा दिवि देवेषु वा पुनः तत् सत्त्वम् न अस्ति यत् एभिः प्रकृतिजैः त्रिभिः गुणैः मुक्तम् स्यात्।

pṛthivyām vā divi deveṣu vā punaḥ tat sattvam na asti yat ebhiḥ prakṛtijaiḥ tribhiḥ guṇaiḥ muktam syāt|

There is no being on earth, nor again in heaven among the gods, that is free from these three qualities born of nature.

18.41ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥41॥

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa |
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ

ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्
ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्यों के
शूद्राणाम्
शूद्रों के
च
और
परंतप
हे परंतप
कर्माणि
कर्म
प्रविभक्तानि
विभक्त किए गए हैं
स्वभावप्रभवैः
स्वभाव से उत्पन्न
गुणैः
गुणों के द्वारा

Prose order: हे परंतप, ब्राह्मणक्षत्रियविशाम् शूद्राणाम् च कर्माणि स्वभावप्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि।

he paraṃtapa, brāhmaṇakṣatriyaviśām śūdrāṇām ca karmāṇi svabhāvaprabhavaiḥ guṇaiḥ pravibhaktāni|

O scorcher of foes, the duties of Brahmins, kshatriyas, vaishyas, and shudras are apportioned according to the qualities that arise from their own nature.

18.42शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥42॥

śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca |
jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam

शमः
मन का निग्रह
दमः
इन्द्रियों का दमन
तपः
तप
शौचम्
शुद्धि
क्षान्तिः
क्षमा
आर्जवम्
सरलता
एव
ही
च
और
ज्ञानम्
ज्ञान
विज्ञानम्
विज्ञान, अनुभव
आस्तिक्यम्
आस्तिकता
ब्रह्मकर्म
ब्राह्मण का कर्म
स्वभावजम्
स्वभाव से उत्पन्न

Prose order: शमः दमः तपः शौचम् क्षान्तिः आर्जवम् एव च ज्ञानम् विज्ञानम् आस्तिक्यम् स्वभावजम् ब्रह्मकर्म।

śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucam kṣāntiḥ ārjavam eva ca jñānam vijñānam āstikyam svabhāvajam brahmakarma|

Calm of mind, restraint of the senses, austerity, purity, forbearance, uprightness, knowledge, realization, and faith in the sacred are the natural duty of the Brahmin.

18.43शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥43॥

śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam |
dānam īśvarabhāvaś ca kṣatrakarma svabhāvajam

शौर्यम्
शौर्य
तेजः
तेज
धृतिः
धैर्य
दाक्ष्यम्
दक्षता
युद्धे
युद्ध में
च
और
अपि
भी
अपलायनम्
न भागना
दानम्
दान
ईश्वरभावः
स्वामी का भाव
च
और
क्षत्रकर्म
क्षत्रिय का कर्म
स्वभावजम्
स्वभाव से उत्पन्न

Prose order: शौर्यम् तेजः धृतिः दाक्ष्यम् युद्धे च अपि अपलायनम् दानम् ईश्वरभावः च स्वभावजम् क्षत्रकर्म।

śauryam tejaḥ dhṛtiḥ dākṣyam yuddhe ca api apalāyanam dānam īśvarabhāvaḥ ca svabhāvajam kṣatrakarma|

Valor, vigor, steadiness, skill, refusal to flee in battle, generosity, and lordliness are the natural duty of the kshatriya.

18.44कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥44॥

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam |
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम्
कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य
वैश्यकर्म
वैश्य का कर्म
स्वभावजम्
स्वभाव से उत्पन्न
परिचर्यात्मकम्
सेवा रूप
कर्म
कर्म
शूद्रस्य
शूद्र का
अपि
भी
स्वभावजम्
स्वभाव से उत्पन्न

Prose order: कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् स्वभावजम् वैश्यकर्म। परिचर्यात्मकम् कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम्।

kṛṣigorakṣyavāṇijyam svabhāvajam vaiśyakarma| paricaryātmakam karma śūdrasya api svabhāvajam|

Farming, cattle-keeping, and trade are the natural duty of the vaishya. Work consisting of service is likewise the natural duty of the shudra.

18.45स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥45॥

sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu

स्वे स्वे
अपने अपने
कर्मणि
कर्म में
अभिरतः
लगा हुआ
संसिद्धिम्
परम सिद्धि को
लभते
पाता है
नरः
मनुष्य
स्वकर्मनिरतः
अपने कर्म में लगा हुआ
सिद्धिम्
सिद्धि को
यथा
जिस प्रकार
विन्दति
पाता है
तत्
वह
शृणु
सुनिए

Prose order: स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः नरः संसिद्धिम् लभते। स्वकर्मनिरतः यथा सिद्धिम् विन्दति, तत् शृणु।

sve sve karmaṇi abhirataḥ naraḥ saṃsiddhim labhate| svakarmanirataḥ yathā siddhim vindati, tat śṛṇu|

A person devoted to his own duty attains the highest perfection. Hear how one who is devoted to his own duty finds that perfection.

18.46यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥46॥

yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam |
svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ

यतः
जिससे
प्रवृत्तिः
उत्पत्ति
भूतानाम्
प्राणियों की
येन
जिससे
सर्वम्
सब
इदम्
यह
ततम्
व्याप्त है
स्वकर्मणा
अपने कर्म से
तम्
उसकी
अभ्यर्च्य
पूजा करके
सिद्धिम्
सिद्धि को
विन्दति
पाता है
मानवः
मनुष्य

Prose order: यतः भूतानाम् प्रवृत्तिः, येन इदम् सर्वम् ततम्, तम् स्वकर्मणा अभ्यर्च्य मानवः सिद्धिम् विन्दति।

yataḥ bhūtānām pravṛttiḥ, yena idam sarvam tatam, tam svakarmaṇā abhyarcya mānavaḥ siddhim vindati|

By worshiping with his own duty the one from whom beings come forth and by whom all this is pervaded, a person finds perfection.

18.47श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥47॥

śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt |
svabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam

श्रेयान्
श्रेष्ठ
स्वधर्मः
अपना धर्म
विगुणः
गुणरहित
परधर्मात्
दूसरे के धर्म से
स्वनुष्ठितात्
अच्छी तरह किए गए
स्वभावनियतम्
स्वभाव से नियत
कर्म
कर्म
कुर्वन्
करता हुआ
न
नहीं
आप्नोति
पाता है
किल्बिषम्
पाप को

Prose order: स्वनुष्ठितात् परधर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान्। स्वभावनियतम् कर्म कुर्वन् किल्बिषम् न आप्नोति।

svanuṣṭhitāt paradharmāt viguṇaḥ svadharmaḥ śreyān| svabhāvaniyatam karma kurvan kilbiṣam na āpnoti|

One’s own duty, though imperfect, is better than another’s duty well performed. Doing the work determined by one’s own nature, a person incurs no sin.

18.48सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥48॥

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet |
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ

सहजम्
सहज
कर्म
कर्म को
कौन्तेय
हे कौन्तेय
सदोषम्
दोषयुक्त
अपि
भी
न
नहीं
त्यजेत्
त्यागना चाहिए
सर्वारम्भाः
सब कर्म
हि
क्योंकि
दोषेण
दोष से
धूमेन
धुएँ से
अग्निः
अग्नि
इव
की तरह
आवृताः
ढके हुए हैं

Prose order: हे कौन्तेय, सदोषम् अपि सहजम् कर्म न त्यजेत्। सर्वारम्भाः हि धूमेन अग्निः इव दोषेण आवृताः।

he kaunteya, sadoṣam api sahajam karma na tyajet| sarvārambhāḥ hi dhūmena agniḥ iva doṣeṇa āvṛtāḥ|

O son of Kunti, one should never give up the work that is natural to oneself, even if it carries a flaw. All undertakings are wrapped in flaw, as fire is wrapped in smoke.

18.49असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥49॥

asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ |
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati

असक्तबुद्धिः
अनासक्त बुद्धि वाला
सर्वत्र
सब ओर से
जितात्मा
जिसने अपने को जीत लिया है
विगतस्पृहः
इच्छा से रहित
नैष्कर्म्यसिद्धिम्
नैष्कर्म्य सिद्धि को
परमाम्
परम
संन्यासेन
संन्यास के द्वारा
अधिगच्छति
पाता है

Prose order: सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः संन्यासेन परमाम् नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति।

sarvatra asaktabuddhiḥ jitātmā vigataspṛhaḥ saṃnyāsena paramām naiṣkarmyasiddhim adhigacchati|

One whose understanding is unattached everywhere, who has conquered himself and is free of longing, attains through renunciation the supreme perfection of freedom from action.

18.50सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥50॥

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me |
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā

सिद्धिम्
सिद्धि को
प्राप्तः
पाया हुआ
यथा
जिस प्रकार
ब्रह्म
ब्रह्म को
तथा
उस प्रकार
आप्नोति
पाता है
निबोध
जानिए
मे
मुझसे
समासेन
संक्षेप में
एव
ही
कौन्तेय
हे कौन्तेय
निष्ठा
निष्ठा
ज्ञानस्य
ज्ञान की
या
जो
परा
परा, सर्वोच्च

Prose order: हे कौन्तेय, सिद्धिम् प्राप्तः यथा ब्रह्म आप्नोति, तथा समासेन एव मे निबोध, या ज्ञानस्य परा निष्ठा।

he kaunteya, siddhim prāptaḥ yathā brahma āpnoti, tathā samāsena eva me nibodha, yā jñānasya parā niṣṭhā|

O son of Kunti, learn from me in brief how one who has attained perfection reaches Brahman. This is the highest culmination of knowledge.

18.51बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥51॥

buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca |
śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca

बुद्ध्या
बुद्धि से
विशुद्धया
विशुद्ध
युक्तः
युक्त
धृत्या
धृति से
आत्मानम्
अपने को
नियम्य
नियम में रखकर
च
और
शब्दादीन्
शब्द आदि
विषयान्
विषयों को
त्यक्त्वा
त्यागकर
रागद्वेषौ
राग और द्वेष को
व्युदस्य
दूर करके
च
और

Prose order: विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः, धृत्या आत्मानम् नियम्य च, शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा, रागद्वेषौ व्युदस्य च।

viśuddhayā buddhyā yuktaḥ, dhṛtyā ātmānam niyamya ca, śabdādīn viṣayān tyaktvā, rāgadveṣau vyudasya ca|

Endowed with a purified understanding, restraining himself with steadiness, giving up sound and the other objects of sense, and casting away liking and aversion.

18.52विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥52॥

viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ |
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ

विविक्तसेवी
एकान्त में रहने वाला
लघ्वाशी
थोड़ा खाने वाला
यतवाक्कायमानसः
वाणी, शरीर और मन को वश में रखने वाला
ध्यानयोगपरः
ध्यानयोग में लगा हुआ
नित्यम्
सदा
वैराग्यम्
वैराग्य का
समुपाश्रितः
आश्रय लिया हुआ

Prose order: विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यम् ध्यानयोगपरः वैराग्यम् समुपाश्रितः।

viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ nityam dhyānayogaparaḥ vairāgyam samupāśritaḥ|

Dwelling in solitude, eating lightly, with speech, body, and mind restrained, ever devoted to the yoga of meditation, and taking firm refuge in dispassion.

18.53अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥53॥

ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate

अहंकारम्
अहंकार को
बलम्
बल को
दर्पम्
दर्प को
कामम्
काम को
क्रोधम्
क्रोध को
परिग्रहम्
परिग्रह को
विमुच्य
छोड़कर
निर्ममः
ममता से रहित
शान्तः
शान्त
ब्रह्मभूयाय
ब्रह्म होने के लिए
कल्पते
योग्य होता है

Prose order: अहंकारम् बलम् दर्पम् कामम् क्रोधम् परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते।

ahaṃkāram balam darpam kāmam krodham parigraham vimucya nirmamaḥ śāntaḥ brahmabhūyāya kalpate|

Having cast off ego, force, arrogance, desire, anger, and possessiveness, free of any sense of mine and at peace, he becomes fit to be one with Brahman.

18.54ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥54॥

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām

ब्रह्मभूतः
ब्रह्म हुआ
प्रसन्नात्मा
प्रसन्न मन वाला
न
नहीं
शोचति
शोक करता है
न
नहीं
काङ्क्षति
कामना करता है
समः
समभाव वाला
सर्वेषु
सब
भूतेषु
प्राणियों में
मद्भक्तिम्
मेरी भक्ति को
लभते
पाता है
पराम्
परा

Prose order: ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति। सर्वेषु भूतेषु समः पराम् मद्भक्तिम् लभते।

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati| sarveṣu bhūteṣu samaḥ parām madbhaktim labhate|

Having become one with Brahman, serene in himself, he neither grieves nor craves. Even-minded toward all beings, he attains supreme devotion to me.

18.55भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥55॥

bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ |
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram

भक्त्या
भक्ति से
माम्
मुझे
अभिजानाति
जानता है
यावान्
जितना
यः
जो
च
और
अस्मि
मैं हूँ
तत्त्वतः
तत्त्व से
ततः
फिर
माम्
मुझे
तत्त्वतः
तत्त्व से
ज्ञात्वा
जानकर
विशते
प्रवेश करता है
तदनन्तरम्
उसके बाद ही

Prose order: भक्त्या माम् यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः अभिजानाति। ततः माम् तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरम् विशते।

bhaktyā mām yāvān yaḥ ca asmi tattvataḥ abhijānāti| tataḥ mām tattvataḥ jñātvā tadanantaram viśate|

Through devotion he comes to know me in truth, how vast I am and who I am. Then, having known me in truth, he enters into me immediately after.

18.56सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥56॥

sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ |
matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam

सर्वकर्माणि
सब कर्मों को
अपि
भी
सदा
सदा
कुर्वाणः
करता हुआ
मद्व्यपाश्रयः
मेरा आश्रय लिया हुआ
मत्प्रसादात्
मेरी कृपा से
अवाप्नोति
पाता है
शाश्वतम्
शाश्वत
पदम्
पद को
अव्ययम्
अविनाशी

Prose order: मद्व्यपाश्रयः सदा सर्वकर्माणि कुर्वाणः अपि मत्प्रसादात् शाश्वतम् अव्ययम् पदम् अवाप्नोति।

madvyapāśrayaḥ sadā sarvakarmāṇi kurvāṇaḥ api matprasādāt śāśvatam avyayam padam avāpnoti|

Even while always performing all actions, one who takes refuge in me attains by my grace the eternal and imperishable state.

18.57चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥57॥

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ |
buddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava

चेतसा
मन से
सर्वकर्माणि
सब कर्मों को
मयि
मुझमें
संन्यस्य
अर्पण करके
मत्परः
मुझे परम लक्ष्य मानने वाला
बुद्धियोगम्
बुद्धियोग का
उपाश्रित्य
आश्रय लेकर
मच्चित्तः
मुझमें चित्त वाला
सततम्
निरन्तर
भव
होइए

Prose order: चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य सततम् मच्चित्तः भव।

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ buddhiyogam upāśritya satatam maccittaḥ bhava|

Consciously surrendering all actions to me, holding me as the highest goal, and resorting to the yoga of understanding, keep your mind constantly fixed on me.

18.58मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥58॥

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi |
atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi

मच्चित्तः
मुझमें चित्त वाले
सर्वदुर्गाणि
सब कठिनाइयों को
मत्प्रसादात्
मेरी कृपा से
तरिष्यसि
पार कर जाएँगे
अथ
और
चेत्
यदि
त्वम्
आप
अहंकारात्
अहंकार से
न
नहीं
श्रोष्यसि
सुनेंगे
विनङ्क्ष्यसि
नष्ट हो जाएँगे

Prose order: मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि। अथ चेत् त्वम् अहंकारात् न श्रोष्यसि, विनङ्क्ष्यसि।

maccittaḥ matprasādāt sarvadurgāṇi tariṣyasi| atha cet tvam ahaṃkārāt na śroṣyasi, vinaṅkṣyasi|

With your mind fixed on me, you will cross over all difficulties by my grace. If, however, out of ego you will not listen, you will perish.

18.59यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥59॥

yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase |
mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati

यत्
जो
अहंकारम्
अहंकार का
आश्रित्य
आश्रय लेकर
न
नहीं
योत्स्ये
युद्ध करेंगे
इति
ऐसा
मन्यसे
सोचते हैं
मिथ्या
मिथ्या
एषः
यह
व्यवसायः
निश्चय
ते
आपका
प्रकृतिः
प्रकृति
त्वाम्
आपको
नियोक्ष्यति
लगा देगी

Prose order: यत् अहंकारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे, एषः ते व्यवसायः मिथ्या। प्रकृतिः त्वाम् नियोक्ष्यति।

yat ahaṃkāram āśritya na yotsye iti manyase, eṣaḥ te vyavasāyaḥ mithyā| prakṛtiḥ tvām niyokṣyati|

If, relying on ego, you think, “I will not fight,” this resolve of yours is vain. Your own nature will compel you.

18.60स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥60॥

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |
kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo ’pi tat

स्वभावजेन
स्वभाव से उत्पन्न
कौन्तेय
हे कौन्तेय
निबद्धः
बँधे हुए
स्वेन
अपने
कर्मणा
कर्म से
कर्तुम्
करना
न
नहीं
इच्छसि
चाहते हैं
यत्
जो
मोहात्
मोह से
करिष्यसि
करेंगे
अवशः
विवश होकर
अपि
भी
तत्
उसे

Prose order: हे कौन्तेय, स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् मोहात् कर्तुम् न इच्छसि, तत् अपि अवशः करिष्यसि।

he kaunteya, svabhāvajena svena karmaṇā nibaddhaḥ yat mohāt kartum na icchasi, tat api avaśaḥ kariṣyasi|

O son of Kunti, bound by your own duty born of your nature, you will do even that which out of delusion you do not wish to do, helpless to refuse.

18.61ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥61॥

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe ’rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā

ईश्वरः
ईश्वर
सर्वभूतानाम्
सब प्राणियों के
हृद्देशे
हृदय देश में
अर्जुन
हे अर्जुन
तिष्ठति
स्थित है
भ्रामयन्
घुमाता हुआ
सर्वभूतानि
सब प्राणियों को
यन्त्रारूढानि
यन्त्र पर चढ़े हुए
मायया
माया से

Prose order: हे अर्जुन, ईश्वरः मायया यन्त्रारूढानि सर्वभूतानि भ्रामयन् सर्वभूतानाम् हृद्देशे तिष्ठति।

he arjuna, īśvaraḥ māyayā yantrārūḍhāni sarvabhūtāni bhrāmayan sarvabhūtānām hṛddeśe tiṣṭhati|

O Arjuna, the Lord dwells in the heart of all beings. By his maya he turns all beings as if mounted on a machine.

18.62तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥62॥

tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata |
tatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam

तम्
उसकी
एव
ही
शरणम्
शरण में
गच्छ
जाइए
सर्वभावेन
सब प्रकार से
भारत
हे भारत
तत्प्रसादात्
उसकी कृपा से
पराम्
परम
शान्तिम्
शान्ति को
स्थानम्
स्थान को
प्राप्स्यसि
पाएँगे
शाश्वतम्
शाश्वत

Prose order: हे भारत, सर्वभावेन तम् एव शरणम् गच्छ। तत्प्रसादात् पराम् शान्तिम् शाश्वतम् स्थानम् प्राप्स्यसि।

he bhārata, sarvabhāvena tam eva śaraṇam gaccha| tatprasādāt parām śāntim śāśvatam sthānam prāpsyasi|

O Bharata, go for refuge to him alone with your whole being. By his grace you will attain supreme peace and the eternal abode.

18.63इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥63॥

iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā |
vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru

इति
इस प्रकार
ते
आपको
ज्ञानम्
ज्ञान
आख्यातम्
कह दिया
गुह्यात्
गुह्य से
गुह्यतरम्
और भी गुह्य
मया
मेरे द्वारा
विमृश्य
विचार करके
एतत्
इस पर
अशेषेण
पूरी तरह
यथा
जैसा
इच्छसि
आप चाहते हैं
तथा
वैसा
कुरु
कीजिए

Prose order: इति मया ते गुह्यात् गुह्यतरम् ज्ञानम् आख्यातम्। एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु।

iti mayā te guhyāt guhyataram jñānam ākhyātam| etat aśeṣeṇa vimṛśya yathā icchasi tathā kuru|

Thus I have declared to you a knowledge more secret than the secret itself. Reflect on it fully, and then do as you wish.

18.64सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥64॥

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
iṣṭo ’si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam

सर्वगुह्यतमम्
सबसे गुह्यतम
भूयः
फिर
शृणु
सुनिए
मे
मेरा
परमम्
परम
वचः
वचन
इष्टः
प्रिय
असि
आप हैं
मे
मुझे
दृढम्
अत्यन्त
इति
इसलिए
ततः
तब
वक्ष्यामि
कहूँगा
ते
आपके
हितम्
हित की बात

Prose order: सर्वगुह्यतमम् मे परमम् वचः भूयः शृणु। मे दृढम् इष्टः असि इति ततः ते हितम् वक्ष्यामि।

sarvaguhyatamam me paramam vacaḥ bhūyaḥ śṛṇu| me dṛḍham iṣṭaḥ asi iti tataḥ te hitam vakṣyāmi|

Hear once more my supreme word, the most secret of all. You are dearly loved by me, and therefore I will tell you what is for your good.

18.65मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥65॥

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo ’si me

मन्मना
मुझमें मन वाले
भव
होइए
मद्भक्तः
मेरे भक्त
मद्याजी
मेरी पूजा करने वाले
माम्
मुझे
नमस्कुरु
नमस्कार कीजिए
माम्
मुझे
एव
ही
एष्यसि
पाएँगे
सत्यम्
सत्य
ते
आपसे
प्रतिजाने
प्रतिज्ञा करता हूँ
प्रियः
प्रिय
असि
आप हैं
मे
मुझे

Prose order: मन्मना मद्भक्तः मद्याजी भव, माम् नमस्कुरु। माम् एव एष्यसि, ते सत्यम् प्रतिजाने, मे प्रियः असि।

manmanā madbhaktaḥ madyājī bhava, mām namaskuru| mām eva eṣyasi, te satyam pratijāne, me priyaḥ asi|

Fix your mind on me, be my devotee, worship me, and bow to me. You will come to me alone; this I promise you in truth, for you are dear to me.

18.66सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥66॥

sarvadharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ

सर्वधर्मान्
सब धर्मों को
परित्यज्य
छोड़कर
माम्
मेरी
एकम्
केवल
शरणम्
शरण में
व्रज
आइए
अहम्
मैं
त्वा
आपको
सर्वपापेभ्यः
सब पापों से
मोक्षयिष्यामि
मुक्त कर दूँगा
मा
मत
शुचः
शोक कीजिए

Prose order: सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकम् शरणम् व्रज। अहम् त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि, मा शुचः।

sarvadharmān parityajya mām ekam śaraṇam vraja| aham tvā sarvapāpebhyaḥ mokṣayiṣyāmi, mā śucaḥ|

Abandoning all duties, come to me alone for refuge. I will free you from all sins; do not grieve.

18.67इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदा चन

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदा चन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥67॥

idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana |
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo ’bhyasūyati

इदम्
यह
ते
आपके द्वारा
न
नहीं
अतपस्काय
तप न करने वाले को
न
नहीं
अभक्ताय
भक्तिहीन को
कदा चन
कभी भी
न
नहीं
च
और
अशुश्रूषवे
सुनने की इच्छा न रखने वाले को
वाच्यम्
कहना चाहिए
न
नहीं
च
और
माम्
मुझसे
यः
जो
अभ्यसूयति
द्वेष करता है

Prose order: इदम् ते अतपस्काय न, अभक्ताय न, अशुश्रूषवे च न कदा चन वाच्यम्, यः च माम् अभ्यसूयति तस्मै न।

idam te atapaskāya na, abhaktāya na, aśuśrūṣave ca na kadā cana vācyam, yaḥ ca mām abhyasūyati tasmai na|

This is never to be spoken by you to one without austerity, to one without devotion, to one unwilling to listen, nor to one who speaks ill of me.

18.68य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥68॥

ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣv abhidhāsyati |
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ

यः
जो
इदम्
इस
परमम्
परम
गुह्यम्
गुह्य ज्ञान को
मद्भक्तेषु
मेरे भक्तों में
अभिधास्यति
कहेगा
भक्तिम्
भक्ति
मयि
मुझमें
पराम्
परा
कृत्वा
करके
माम्
मुझे
एव
ही
एष्यति
पाएगा
असंशयः
निःसंदेह

Prose order: यः इदम् परमम् गुह्यम् मद्भक्तेषु अभिधास्यति, सः मयि पराम् भक्तिम् कृत्वा असंशयः माम् एव एष्यति।

yaḥ idam paramam guhyam madbhakteṣu abhidhāsyati, saḥ mayi parām bhaktim kṛtvā asaṃśayaḥ mām eva eṣyati|

Whoever teaches this supreme secret among my devotees, having offered the highest devotion to me, will come to me alone, without any doubt.

18.69न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥69॥

na ca tasmān manuṣyeṣu kaś cin me priyakṛttamaḥ |
bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi

न
नहीं
च
और
तस्मात्
उससे
मनुष्येषु
मनुष्यों में
कश्चित्
कोई
मे
मेरा
प्रियकृत्तमः
सबसे अधिक प्रिय कार्य करने वाला
भविता
होगा
न
नहीं
च
और
मे
मेरा
तस्मात्
उससे
अन्यः
दूसरा
प्रियतरः
अधिक प्रिय
भुवि
पृथ्वी पर

Prose order: मनुष्येषु तस्मात् कश्चित् मे प्रियकृत्तमः न च। भुवि तस्मात् अन्यः मे प्रियतरः न च भविता।

manuṣyeṣu tasmāt kaścit me priyakṛttamaḥ na ca| bhuvi tasmāt anyaḥ me priyataraḥ na ca bhavitā|

Among human beings there is none who does what is dearer to me than he does. Nor will there be on earth another dearer to me than he.

18.70अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥70॥

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ |
jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ

अध्येष्यते
अध्ययन करेगा
च
और
यः
जो
इमम्
इस
धर्म्यम्
धर्ममय
संवादम्
संवाद का
आवयोः
हम दोनों के
ज्ञानयज्ञेन
ज्ञानयज्ञ से
तेन
उसके द्वारा
अहम्
मैं
इष्टः
पूजित
स्याम्
होऊँगा
इति
ऐसा
मे
मेरा
मतिः
मत

Prose order: यः च आवयोः इमम् धर्म्यम् संवादम् अध्येष्यते, तेन अहम् ज्ञानयज्ञेन इष्टः स्याम् इति मे मतिः।

yaḥ ca āvayoḥ imam dharmyam saṃvādam adhyeṣyate, tena aham jñānayajñena iṣṭaḥ syām iti me matiḥ|

And whoever studies this sacred dialogue of ours, by him I shall be worshiped through the sacrifice of knowledge; such is my view.

18.71श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभांल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥71॥

śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ |
so ’pi muktaḥ śubhāṃl lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām

श्रद्धावान्
श्रद्धावान
अनसूयः
दोषदृष्टि से रहित
च
और
शृणुयात्
सुनेगा
अपि
केवल
यः
जो
नरः
मनुष्य
सः
वह
अपि
भी
मुक्तः
मुक्त होकर
शुभान्
शुभ
लोकान्
लोकों को
प्राप्नुयात्
पाएगा
पुण्यकर्मणाम्
पुण्य कर्म करने वालों के

Prose order: यः श्रद्धावान् अनसूयः च नरः शृणुयात् अपि, सः अपि मुक्तः पुण्यकर्मणाम् शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्।

yaḥ śraddhāvān anasūyaḥ ca naraḥ śṛṇuyāt api, saḥ api muktaḥ puṇyakarmaṇām śubhān lokān prāpnuyāt|

Even the person who merely hears it with faith and without fault-finding will be freed and will reach the auspicious worlds of those whose deeds are pure.

18.72कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥72॥

kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā |
kaccid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya

कच्चित्
क्या
एतत्
इसे
श्रुतम्
सुना
पार्थ
हे पार्थ
त्वया
आपने
एकाग्रेण
एकाग्र
चेतसा
चित्त से
कच्चित्
क्या
अज्ञानसंमोहः
अज्ञान से उत्पन्न मोह
प्रनष्टः
नष्ट हो गया
ते
आपका
धनंजय
हे धनंजय

Prose order: हे पार्थ, कच्चित् एतत् त्वया एकाग्रेण चेतसा श्रुतम्? हे धनंजय, कच्चित् ते अज्ञानसंमोहः प्रनष्टः?

he pārtha, kaccit etat tvayā ekāgreṇa cetasā śrutam? he dhanaṃjaya, kaccit te ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaḥ?

O Partha, have you heard this with a concentrated mind? O Dhananjaya, has your delusion born of ignorance been destroyed?

18.73नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत

अर्जुन उवाच

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥73॥

naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta |
sthito ’smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava

नष्टः
नष्ट हो गया
मोहः
मोह
स्मृतिः
स्मृति
लब्धा
पा ली
त्वत्प्रसादात्
आपकी कृपा से
मया
हमने
अच्युत
हे अच्युत
स्थितः
स्थित
अस्मि
हैं
गतसंदेहः
संशय से रहित
करिष्ये
पूरा करेंगे
वचनम्
वचन
तव
आपका

Prose order: हे अच्युत, त्वत्प्रसादात् मया मोहः नष्टः, स्मृतिः लब्धा। गतसंदेहः स्थितः अस्मि, तव वचनम् करिष्ये।

he acyuta, tvatprasādāt mayā mohaḥ naṣṭaḥ, smṛtiḥ labdhā| gatasaṃdehaḥ sthitaḥ asmi, tava vacanam kariṣye|

O Achyuta, by your grace my delusion is destroyed and I have regained my memory. I stand firm, my doubts gone, and I will do as you say.

18.74इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः

संजय उवाच

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥74॥

ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ |
saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam

इति
इस प्रकार
अहम्
हमने
वासुदेवस्य
वासुदेव का
पार्थस्य
पार्थ का
च
और
महात्मनः
महात्मा
संवादम्
संवाद
इमम्
यह
अश्रौषम्
सुना
अद्भुतम्
अद्भुत
रोमहर्षणम्
रोमांच कर देने वाला

Prose order: इति अहम् वासुदेवस्य महात्मनः पार्थस्य च इमम् अद्भुतम् रोमहर्षणम् संवादम् अश्रौषम्।

iti aham vāsudevasya mahātmanaḥ pārthasya ca imam adbhutam romaharṣaṇam saṃvādam aśrauṣam|

Thus I heard this wonderful dialogue between Vasudeva and the great-souled Partha, a dialogue that makes the hair stand on end.

18.75व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥75॥

vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param |
yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam

व्यासप्रसादात्
व्यास की कृपा से
श्रुतवान्
सुना
एतत्
इस
गुह्यम्
गुह्य
अहम्
हमने
परम्
परम
योगम्
योग को
योगेश्वरात्
योगेश्वर
कृष्णात्
कृष्ण से
साक्षात्
साक्षात्
कथयतः
कहते हुए
स्वयम्
स्वयं

Prose order: अहम् व्यासप्रसादात् एतत् परम् गुह्यम् योगम् स्वयम् कथयतः योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् श्रुतवान्।

aham vyāsaprasādāt etat param guhyam yogam svayam kathayataḥ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt śrutavān|

By the grace of Vyasa I heard this supreme and secret yoga directly from Krishna, the lord of yoga, as he himself declared it.

18.76राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥76॥

rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam |
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ

राजन्
हे राजन
संस्मृत्य संस्मृत्य
बार बार स्मरण करके
संवादम्
संवाद को
इमम्
इस
अद्भुतम्
अद्भुत
केशवार्जुनयोः
केशव और अर्जुन के
पुण्यम्
पुण्यमय
हृष्यामि
हर्षित होते हैं
च
और
मुहुः मुहुः
बार बार

Prose order: हे राजन्, केशवार्जुनयोः इमम् अद्भुतम् पुण्यम् संवादम् संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः हृष्यामि च।

he rājan, keśavārjunayoḥ imam adbhutam puṇyam saṃvādam saṃsmṛtya saṃsmṛtya muhuḥ muhuḥ hṛṣyāmi ca|

O King, remembering again and again this wonderful and holy dialogue between Keshava and Arjuna, I rejoice again and again.

18.77तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥77॥

tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ |
vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ

तत्
उस
च
और
संस्मृत्य संस्मृत्य
बार बार स्मरण करके
रूपम्
रूप को
अत्यद्भुतम्
अत्यन्त अद्भुत
हरेः
हरि के
विस्मयः
विस्मय
मे
हमें
महान्
महान
राजन्
हे राजन
हृष्यामि
हर्षित होते हैं
च
और
पुनः पुनः
फिर फिर

Prose order: हे राजन्, हरेः तत् अत्यद्भुतम् रूपम् च संस्मृत्य संस्मृत्य मे महान् विस्मयः, पुनः पुनः हृष्यामि च।

he rājan, hareḥ tat atyadbhutam rūpam ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya me mahān vismayaḥ, punaḥ punaḥ hṛṣyāmi ca|

And remembering again and again that most wondrous form of Hari, O King, my astonishment is great, and I rejoice again and again.

18.78यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥78॥

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ |
tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama

यत्र
जहाँ
योगेश्वरः
योगेश्वर
कृष्णः
कृष्ण
यत्र
जहाँ
पार्थः
पार्थ
धनुर्धरः
धनुर्धर
तत्र
वहाँ
श्रीः
श्री
विजयः
विजय
भूतिः
ऐश्वर्य
ध्रुवा
अचल
नीतिः
नीति
मतिः
मत
मम
हमारा

Prose order: यत्र योगेश्वरः कृष्णः, यत्र धनुर्धरः पार्थः, तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः, इति मम मतिः।

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇaḥ, yatra dhanurdharaḥ pārthaḥ, tatra śrīḥ vijayaḥ bhūtiḥ dhruvā nītiḥ, iti mama matiḥ|

Where Krishna, the lord of yoga, is, and where Partha, the wielder of the bow, is, there are fortune, victory, prosperity, and unfailing right conduct; such is my conviction.

Optional

After the reading, a little play

Explore related passages through a short round. Each answer includes an explanation and a passage link.

Recognize the speaker